Lendi 16 novanm 2026

Aktyalite

Ki orizon pou trase pou komès ak endistri ayisyen nan yon kontèks kriz?

Pa Cheriscler Evens

· Mete ajou 15 novanm 2026 · 3 min lekti

Pataje

Atik sa a disponib tou an English ak Français

Foule dense de manifestants haïtiens avec drapeaux et pancartes dans une rue urbaine

Kriz ayisyen yo kòm defi ak opòtinite

Kriz sosyoekonomik ak politik XXᵉ ak XXIᵉ syèk yo ann Ayiti se pa sèlman ekspresyon echèk politik piblik ak diplomasi etranje anvè peyi a. Yo reprezante tou opòtinite pou negosye e ankouraje solisyon politik ak ekonomik ki dirab.

Kontèks istorik

Kontrèman ak kriz XIXᵉ syèk yo, ki te fèt nan yon kontèks kote yo pa t rekonèt endepandans ayisyen an sou plan entènasyonal e kote yo te toufe devlopman yon sosyete pòskolonyal sou plan diplomatik, kriz aktyèl la poze kesyon: ki opòtinite ki genyen pou aktè yo diskite e trase chemen ki bay sali pou komès ak endistri nasyonal yo, ki toufe depi plizyè deseni?

Analiz faktè kriz ekonomik la

Efondreman ekonomi nasyonal la

Efondreman ekonomi nasyonal la depi tonbe diktati a an 1957, agrave pa pwogram ajisteman estriktirèl FMI, BID ak OMC te enpoze gouvènman René Préval an 1996, soti nan blokaj komès ak endistri te sibi.

  • Tarif dwanyè ki wo sou ekspòtasyon yon sektè primè ki pa pwodui ase fè defisi komèsyal la vin pi fon e yo peze sou PIB a.
  • Limit endistri nasyonal yo nan soutretans toufe inovasyon nan sektè segondè a.

Faktè ki agrave

  • Koripsyon febli kontwòl enstitisyonèl enpòtasyon yo ak koleksyon taks.
  • Etwatès asyèt fiskal la anpeche finansman piblik antrepriz lokal yo.
  • Depandans sou èd finansye entènasyonal vin tounen yon lamàn pou gouvènman ki swiv youn dèyè lòt yo pandan deseni kriz estriktirèl sa yo, ponktye pa evènman sosyopolitik pasajè.

Inisyativ ki avòte ak obstak estriktirèl

Pwogram politik finansye Patrick Salomon

Pwogram politik finansye ansyen minis Patrick Salomon (siksesè Wilson Laleau) te anonse a pa janm aplike, akoz kriz gouvènans ki te mare ak eleksyon konteste. Plan sa a te prevwa:

  • Yon politik monetè konsète ak bank santral la pou revalorize goud la devan enflasyon dola a.
  • Yon regilasyon mache enfòmèl la, responsab yon evazyon fiskal ki prive Leta a resèt.
  • Yon sipò finansye pou endistri nasyonal la ak PME yo, an patenarya ak ministè Komès ak Endistri.

Chèz inivèsitè komès ak endistri a

Kreyasyon yon chèz inivèsitè komès ak endistri nan Inivèsite Leta d Ayiti (UEH) pa rektè Fritz Deshommes te dwe reoryante politik piblik yo. Sepandan:

  • Inisyativ sa a te nouri sèlman espwa yon kooptasyon jèn kad ki te vle antre nan biwokrasi ministeryèl la.
  • Pwoblèm kriyal yo – antreprenarya, mache enfòmèl, konkirans ki pa lwayal pwodui ekspòtasyon yo, frenn sou pwodiksyon nasyonal la, marasm endistriyèl – pa t fè objè rechèch operasyonèl pa etidyan yo, ki poutan te sipoze eklere ministè a, ki pa gen enjenyeri pou konsevwa politik ki bay dinamis.

Defi aktyèl ak gwo obstak

Kontwòl gwoup ame yo

Ki itilite chèz fòmasyon sa a genyen, sepandan, si ministè Komès ak Endistri a se otaj gwoup ame k ap kontwole sant administratif la ak zòn endistriyèl Pòtoprens ak Lwès yo?

Enfliyans mafya siryo-libanè a

Kijan pou fè nouvo politik fonksyone nan yon ministè mafya siryo-libanè komès enpòtasyon an vasalize? Mafya sa a, lè l ap parennen gwoup ame nan Latibonit, plenn Kildesak, Kenskòf ak Akayè, ap toufe:

  • Pwodiksyon agrikòl nasyonal la.
  • Ti endistri lokal la.

Kesyon sa yo mande medya, ekspè an ekonomi ak devlopman, estrateg sekirite piblik, antreprenè ak koperan entènasyonal yo diskite e pran desizyon radikal.

Se pou kase ak:

  • Kontrebann, fwod ak evazyon fiskal.
  • Koripsyon nan antrepriz yo.
  • Ekonomi kriminèl (trafik zam ak dwòg) k ap nouri yon banditis ekonomik ak politik.

Nan direksyon yon sinèji pou redrese

Kèlkeswa ti mezi minis Komès ak Endistri aktyèl la oswa sa k ap vini an pran, sove ekonomi an atravè yon relèvman komès ak endistri nasyonal la pral dwe fwi yon sinèji ant tout sektè ki konsyan dimansyon estriktirèl kriz ayisyen an.

Redaksyon Hebdo24 tradui atik sa a apati vesyon orijinal an franse a.

Pataje

Cheriscler Evens

Cheriscler Evens a étudié la sociologie à la Faculté des sciences humaines de l’Université d’État d’Haïti. Il a collaboré comme journaliste-rédacteur dans plusieurs médias haïtiens. Passionné par l’écriture, il travaille sur des projets littéraires qu’il compte bientôt partager avec le public. Actuellement, il est professeur de communication créole et de sciences sociales au niveau secondaire, et collabore avec le journal en ligne Hebdo 24.

Tout atik li yo

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here