« Fon nasyonal edikasyon ann Ayiti, yon sistèm mafya koripsyon PHTK neyodivalyeris la kreye » te gen yon gwo eko jan korespondans yo voye ban nou yo temwaye sa.
Atravè apwòch analitik e dokimante li, atik sa a te mete aklè lefèt Fon nasyonal edikasyon (FNÉ), menm jan ak PSUGO, nan tèt yon vas antrepriz koripsyon ak detounman resous finansye Leta nan sistèm edikatif nasyonal ayisyen an. Anpil referans dokimantè ki pètinan nou te bay, anplis yo te klere e ranfòse analiz nou, te pèmèt lektè yo konprann pi byen nan kisa koripsyon sistemik k ap fè ravaj nan Fon nasyonal edikasyon an konsiste. Atik sa a apwofondi analiz nou te elabore nan atik 20 avril 2024 la e li eksplore anpil, ak dokiman kòm prèv, youn nan karakteristik majè FNÉ a,
Li tou: Au Fonds National de l’Éducation, l’argent se gaspille par « millions de gourdes »
sa vle di envizibilizasyon done finansye ki nan kè dispozitif koripsyon sistemik nan Fon nasyonal edikasyon an. Konsa, nou demontre jesyon administratif ak finansye nan FNÉ mete an aplikasyon yon sistèm modèl ki chita sou koripsyon e ki pwoteje pa Lwa 17 out 2017 « Sou kreyasyon, òganizasyon ak fonksyonman Fon nasyonal edikasyon (FNÉ) ».
Konstatasyon ke sit ofisyèl ministè Edikasyon nasyonal, enstitisyon titèl FNÉ a, pa di anyen ditou sou eta finansye Fon nasyonal edikasyon an e non plis sou eventyèl odit kontab eta finansye li yo pa Lakou siperyè kont oswa pa yon verifikatè ekstèn pou peryòd 2017 rive… 2024 trè siyifikatif sou opasite jesyon ki enstitye ni nan Fon nasyonal edikasyon an ni nan ministè Edikasyon nasyonal la. Jan nou pral wè pi lwen nan atik sa a, opasite jesyon konsa bloke prensip Lwa 17 out 2017 la e li se youn nan karakteristik majè vas antrepriz koripsyon ak detounman resous finansye Leta nan sistèm edikatif nasyonal ayisyen an.
Nan fon rechèch dokimantè nou sou koripsyon k ap fè ravaj nan Fon nasyonal edikasyon an, nou pran konesans yon dokiman ki trè eklerean ki date 25 avril 2024. Se « Nòt pou laprès yon regwoupman enstitisyon ayisyen dwa moun, « Ansanm kont koripsyon » sou yon gouvènans ripti nan peyi a nan moman enstalasyon Konsèy prezidansyèl tranzisyon an (CPT) ». Nòt pou laprès la konsiyen enfòmasyon sa a: « Nan moman elaborasyon nòt pou laprès sa a, yon eskandal finansye eklate nan Fon nasyonal edikasyon (FNE). ECC [« Ansanm kont koripsyon »] te gen yon antretyen ak direktè jeneral aktyèl enstitisyon an ki afime l salè chak mwa 650 000 goud li touche a te an vigè byen anvan li rive nan tèt FNE a, an desanm 2021. E desizyon pou bay direktè jeneral FNE a emolyman osi egzòbitan te valide pa Konsèy administrasyon an, san okenn konsiderasyon pou grill salè ki an vigè nan fonksyon piblik la ». [Se RBO ki souliye an gra ak italik]
Nòt pou laprès « Ansanm kont koripsyon » presize tou sa ki swiv la: « Nan etap sa a, plizyè kesyon ak lòt opinyon pèmèt: (a) Kisa ki eksplike yon nivo salè konsa ki depase nominalman salè Prezidan Repiblik la, Premye minis lan, minis yo elatriye? (b) Poukisa salè yo bay anplwaye òganis piblik otonòm yo pa aliyen sou grill fonksyon piblik la? (c) Poukisa Konsèy administrasyon FNE a, oswa menm OMRH, IGF ak CSCCA pa pwononse sou dosye sa a? » [Fen sitasyon] N ap retounen pi lwen sou siyifikasyon ak pòte enfòmasyon ki nan nòt pou laprès « Ansanm kont koripsyon » nan.
Apre nou konstate, sou sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an, absans eta finansye ak inegzistans odit kontab, nou fè pa kourye elektwonik yon demann enfòmasyon bay Bank Repiblik d Ayiti, ministè Ekonomi ak finans, Lakou siperyè kont ak kontansye administratif ak Inite lit kont koripsyon. Kòm Fon nasyonal edikasyon an kreye an 2017, nou mande enstitisyon sa yo ban nou dokiman ofisyèl sou (1) total sòm yo preleve chak ane sou apèl telefòn k ap antre pou peryòd ki soti 2017 rive 2024; (2) total sòm yo preleve chak ane sou transfè lajan vè Ayiti pou peryòd ki soti 2017 rive 2024; (3) eta finansye Fon nasyonal edikasyon an pou peryòd ki soti 2017 rive 2024, ak (4) odit kontab Lakou siperyè kont oswa yon konpayi ekstèn ta reyalize pou peryòd ki soti 2017 rive 2024. Nan moman nou fin redije atik sa a, okenn nan enstitisyon sa yo pa t reponn demann nou fòmèlman…
Malgre sa ki sanble yon vye tradisyon Administrasyon piblik ayisyen pou l pa kominike dokiman administratif menm lè yo gen enterè piblik, nou jwenn aksè a yon dokiman de paj ki gen kòm tit: « Bank Repiblik d Ayiti. Direksyon finansyè – Sèvis kontwòl finansye. Rapò chak mwa frè yo touche sou transfè prive entènasyonal ki vèse sou kont Trezò piblik la. Etabli soti 28 jiyè 2011 rive 12 septanm 2018 ». Dokiman sa a enteresan pou plizyè rezon: li bay chif presi sou total sòm Bank Repiblik d Ayiti touche pou kont Fon nasyonal edikasyon an soti 2011 rive 2016 ak soti 2017 rive 2018. FNÉ a gen yon egzistans legal sèlman depi 2017, ak adopsyon Lwa 17 out 2017 la: ant 2011 ak 2016 Fon nasyonal edikasyon an t ap fonksyone nan enfòmèl nan sans li poko te gen estati legal yon enstitisyon Leta. Sa te fè plizyè enstitisyon deja klase l, an 2011, pami enstans opak Administrasyon piblik ayisyen ki ranmase ilegalman sòm lajan ki gen yon montan ki pa detèmine e ki pa konsiyen nan Bidjè nasyonal la, sa ki retire yo anba kontwòl Palman an. Ak adopsyon Lwa 17 out 2017 la, Fon nasyonal edikasyon an gen yon kad legal fonksyonman, yon konsèy administrasyon, yon pèsonèl administratif ak règleman entèn, objektif, dwa ak obligasyon. Tablo 1 ak 2 yo se yon endikasyon total sòm CONATEL touche sou transfè prive entènasyonal yo pou Bank Repiblik d Ayiti ant 2011 ak 2016 ak soti 2017 rive 2018, ki voye yo answit bay Trezò piblik la. Tablo 1 ak 2 yo pa pran an kont sòm yo preleve sou apèl telefòn ki soti aletranje paske rechèch dokimantè nou mennen pou redije atik sa a pa t pèmèt nou jwenn aksè a dokiman ki dekri operasyon retni sou apèl telefòn yo.
TABLO 1 – Total sòm yo envesti nan « gwo aks entèvansyon » Fon nasyonal edikasyon an dapre deklarasyon direktè jeneral li (2019-2024) + Repatisyon frè administratif chak ane
| 5 AN (2019-2024) | GOUD | DOLA US | MWAYÈN/ 5 AN |
| GDS | $ | $ US | |
| PWOGRAM ESPESYAL GRATIYITE EDIKASYON | 3 147 598 122 | 23 607 576 | 4 721 515 |
| RENOVASYON ENFRASTRIKTI | 2 775 914 120 | 20 819 876 | 4 163 975 |
| MOBILYE LEKÒL | 525 715 000 | 3 942 961 | 788 592 |
| KANTIN LEKÒL | 255 666 422 | 1 917 546 | 383 509 |
| INIVÈSITE/ RECH. | 30 000 000 | 225 006 | 45 001 |
| INIV./BOUS (1500) | 285 500 000 sou 5 an | 2 141 304 | 428 261 |
| SIBVANSYON (229) | 133 157 717 | 998 708 | 199 742 |
| TOTAL | 7 153 551 381 | 652 977 | 730 595 |
| PA BOUS (1500 bo.) | 190 333 | 1 428 | 286 * |
| PA ETIDYAN (229 et.) | 581 475 | 4 361 | 872 * |
| To konvèsyon: 133 GDS/ 1 $ US. || Asterisk la * voye sou yon mwayèn chak ane. | |||
| FRÈ ADMINISTRATIF CHAK ANE | |||
| SALÈ DG A | 7 800 000 | 58 501 | |
| BIWO (7 moun) | 24 000 000 | 180 005 | |
| KABINÈ (17 moun) | 49 000 000 | 367 509 | |
| TOTAL | 80 800 000 | 606 015 | |
Sous 1: Deklarasyon direktè jeneral FNÉ a, pwen pou laprès 31 janvye 2024, sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an; Sous 2 : Hebdo 24, 1ye avril 2024.
TABLO 2 – Fon nasyonal edikasyon / Bank Repiblik d Ayiti: frè yo touche sou transfè prive entènasyonal yo / 2011-2018
| KANTITE TRANSFÈ | FRÈ 1,50 $ YO TOUCHE an milye dola US | |
| JIYÈ 2011-JEN 2012 | 7 431 | 11 146 |
| JIYÈ 2012-JEN 2013 | 8 313 | 12 469 |
| JIYÈ 2013-JEN 2014 | 8 745 | 13 117 |
| JIYÈ 2014-JEN 2015 | 10 927 | 16 392 |
| JIYÈ 2015-JEN 2016 | 12 198 | 18 297 |
| JIYÈ 2016-JEN 2017 | 13 451 | 20 176 |
| JIYÈ 2017-JEN 2018 | 16 062 | 24 093 |
| TOTAL | 77 127 | 115 690 |
Sous: Bank Repiblik d Ayiti. Direksyon finansyè – Sèvis kontwòl finansye. Rapò chak mwa frè yo touche sou transfè prive entènasyonal ki vèse sou kont Trezò piblik la. Etabli soti 28 jiyè 2011 rive 12 septanm 2018.
Kòmantè analitik – Tablo 1 an bay yon eklèraj trè enstriktif sou total sòm yo envesti nan « gwo aks entèvansyon » Fon nasyonal edikasyon an dapre deklarasyon direktè jeneral li. Done deklaratif sa yo direktè jeneral FNÉ a te ekspoze, pandan pwen pou laprès li 31 janvye 2024, pa t akonpaye ak okenn dokiman ofisyèl ki ateste verite yo: konstatasyon sa a gen yon enpòtans kapital paske tout rechèch dokimantè nou mennen, menm sou sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an, pa t pèmèt nou retrase eta finansye yo e toujou mwens rapò odit kontab FNÉ a. Jan nou pral wè pi lwen nan dewoulman atik sa a lè n egzamine « chèn kamouflaj » k ap fonksyone nan FNÉ a, nou devan yon sistèm jesyon finansye opak ki pa ofri enstriman pou konprann depans piblik yon òganis piblik pretann li fè pou ranpli misyon sèvis piblik Lwa 17 out 2017 ba li a. Deklarasyon direktè jeneral Fon nasyonal edikasyon an pa pèmèt non plis konnen, an referans ak dokiman ofisyèl moun ka konsilte, si enstitisyon an vrèman ranpli misyon l, si sòm yo enjekte nan pwogram ak aktivite yo te depanse ak rigè, oswa ankò si enstans endepandan te emèt rapò konfòmite sou tèl oswa tèl reyalizasyon. Pa egzanp, direktè jeneral FNÉ a deklare enstitisyon l ta envesti 2 775 914 120 GDS sou 5 an —20 819 876 $ US— nan renovasyon enfrastrikti lekòl yo. Li ta itil pou bay dokiman ki bay kantite enfrastrikti lekòl ki renove, lokalizasyon jewografik yo, kantite elèv ki benefisye renovasyon sa yo ansanm ak rapò teknik konpayi jeni ki atès konfòmite ak nòm sismik yo. Li ta itil tou pou konnen si yo te lanse yon apèl dòf pou chwazi konpayi ki te reyalize renovasyon enfrastrikti lekòl yo ansanm ak kalifikasyon konpayi sa yo. Li ta itil menm jan pou konnen si yo te bay konpayi sa yo kontra yo de gre a gre, sa ki abityèlman louvri pòt pou favoritis ak plizyè fòm malvèsasyon. Se menm bagay pou sòm yo enjekte nan kantin lekòl yo: konbyen elèv pwogram yo di ki gen anvègadi nasyonal sa a pèmèt rive jwenn? Èske li bay pwodwi lokal ki tou pre yo priyorite e èske li pèmèt anboche mendèv lokal? E sou ki kritè FNÉ a baze pou l bay 1 500 bous lekòl ki tounen anviwon 286 $ an mwayèn chak ane sou 5 an (190 333 GDS (1 428 $ US)? Nan yon peyi ki gen anviwon 3 milyon timoun k ap fè lekòl, kijan pou eksplike FNÉ a bay sèlman 286 $ an mwayèn chak ane pou 1 500 bous lekòl ki gen yon montan modès 190 333 GDS (1 428 $ US)? An referans ak eskandal detounman lajan nan PSUGO –yon pwogram PHTK neyodivalyeris la te kreye tou–, men pwofesè yo te denonse e ansyen minis defakto Edikasyon nasyonal Nesmy Manigat te kritike rèd nan yon premye tan, li menm ki, nan yon dezyèm tan, te rekondwi l depi li te retounen nan tèt MENFP an novanm 2022, ki done ki ka verifye ki gen rapò ak 1 500 bous lekòl sa yo? Èske se bous lekòl zonbi, jan te genyen nan PSUGO, èske se lekòl zonbi, direktè lekòl zonbi, pwofesè zonbi ak chèk zonbi? (sou vas antrepriz detounman lajan PSUGO a ye a, gade atik nou an « Le système éducatif à l’épreuve de malversations multiples au PSUGO », jounal Le National, Pòtoprens, 24 mas 2022; gade tou atik yo « Le Psugo, une menace à l’enseignement en Haïti ? (parties I, II et III) – Un processus d’affaiblissement du système éducatif », Ayiti kale je (Akj), AlterPresse, 16 jiyè 2014. Gade tou sou menm sit la, « Le PSUGO, une catastrophe programmée » (pati I a IV), 4 out 2016. Gade finalman atik byen dokimante a « Le Psugo, une des plus grandes arnaques de l’histoire de l’éducation en Haïti », pa Charles Tardieu, Pòtoprens, 30 jen 2016). Nan atik nou 24 mas 2022 ki te pibliye ann Ayiti nan jounal Le National, Le système éducatif à l’épreuve de malversations multiples au PSUGO, nou te mansyone lyen ki egziste ant PSUGO ak Fon nasyonal edikasyon an konsa: « Dapre yon rapò ministè Edikasyon an te voye 22 desanm 2014 bay jounal Le Nouvelliste e ki prezante, sanble, « bilan anyèl de (…) egzèsis 2011-2012 ak 2012-2013 yo, PSUGO finanse esansyèlman gras ak Fon nasyonal pou edikasyon (FNE), pou 1,9 milya goud, ak Trezò piblik la, pou 800 milyon goud, pou yon total 2,7 milya goud ». Li trè revelatè ke de enstitisyon majè nan sistèm edikatif nasyonal ayisyen an, FNÉ ak PSUGO, pwofesè yo, sendika pwofesè yo ak obsèvatè endepandan denonse yo menm jan e pou menm rezon akoz jesyon finansye opak yo ak mekanis opak yo pou bay ak egzekite pwojè.
Dezyèm pati tablo 1 an prezante montan total, pa kategori, « Frè administratif chak ane » Fon nasyonal edikasyon an. Frè administratif sa yo (80 800 000 GDS, sa vle di 606 015 $ US) trè wo pou yon òganis otonòm ki atache ak yon ministè, sa Edikasyon nasyonal la. Men sa ki frape obsèvatè a anvan tout bagay, se twòp pèsonèl ki an pòs nan biwo a (7 moun) ak nan kabinè a (17 moun) FNÉ a. Twòp moun sa a gen lyen ak vye pratik konplèks favoritis, youn nan figi koripsyon nan Administrasyon piblik ayisyen an. Abityèlman favoritis sèvi pou « rekonpanse » moun yo rele « ayan dwa sistèm nan » e ki sèvi kòm kouwa transmisyon operasyon detounman lajan piblik yo.
Dezyèm tablo a, « Fon nasyonal edikasyon / Bank Repiblik d Ayiti: frè yo touche sou transfè prive entènasyonal yo / 2011-2018 », trè enstriktif tou. Li atès yon bò yon ogmantasyon klè soti jen 2012 rive jen 2018 nan kantite transfè, sa vle di 7 431 rive 16 062. Yon lòt bò li atès yon ogmantasyon klè ki plis pase double nan frè yo touche an milye dola US, soti jen 2012 rive jen 2018, sa vle di 11 146 rive 24 093. Yon ogmantasyon konsa tradui pa gwo pwogresyon montan total frè yo touche, ki pase soti 11 146 rive 115 690. Akoz gwo degradasyon kriz ekonomik la soti 2018 rive 2024, nou ka poze ke pandan peryòd sa a volim transfè lajan vè Ayiti ogmante anpil. Rezilta a se frè yo touche sou transfè prive entènasyonal yo ogmante yon fason siyifikatif, yo pase, nan bon ipotèz endikatif, soti 24 093 rive 48 000. Yon ogmantasyon konsa gen lyen dirèk ak gwo pwa ekonomik transfè dyaspora ayisyen an vè Ayiti jan yon dokiman ofisyèl Bank Repiblik d Ayiti ki date novanm 2019 atès sa: « Transferts de la diaspora et taux de change réel : le cas d’Haïti ». Konsa, « (…) transfè san kontrepati vè Ayiti prèske miltipliye pa dis ant 1998 ak 2018 pandan pwa yo parapò ak PIB pase soti 8,8% rive 32,5% sou menm peryòd la. Kounye a yo se, byen lwen, prensipal sous deviz peyi a, sa vle di 3,6 fwa valè ekspòtasyon yo, 10 fwa valè flo èd pou devlopman ak 37 fwa montan envestisman dirèk etranje yo ».
Anvan redaksyon atik sa a, nou konsilte plizyè fwa yon fason metodik sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an pou konnen si yon eventyèl mizajou resan nan ribrik « Aksyon nou » a te rasanble done pètinan sou eta finansye yo ansanm ak odit eta finansye Fon nasyonal edikasyon an. Ribrik « Aksyon nou » a gen soutribrik sa yo: « Finansman edikasyon », « Enfrastrikti », « Ranfòsman kapasite », « Sibvansyon », « Kantin lekòl » ak « Kat entèvansyon ». Lè itilizatè ki vle enfòme sou kontni yo klike sou tit chak soutribrik sa yo, li jwenn sou ekran an, pou chak soutribrik, yon paj vid ki gen sèlman mansyon sa yo: « Aksyon nou », « Latest Posts », ak « There are no posts ». Itilizatè ki vle enfòme sou kontni ribrik ki byen rele « Enfòmasyon » nan –ki gen soutribrik « Bilten », « Mekanis finansman », « Sipò pou etid » ak « Finansman pwojè edikatif »–, lè l klike sou chak soutribrik sa yo li jwenn sou ekran an yon paj vid ki gen sèlman mansyon… « Transparans ». Itilizatè ki vle enfòme sou kontni ribrik « Resous » nan –ki gen soutribrik « Dokiman », « Rapò ak piblikasyon » ak « Lyen itil »–, lè l klike sou tit chak soutribrik sa yo, li jwenn yon paj vid ki gen sèlman mansyon « Resous ». Kidonk li pa gen aksè ni a « Dokiman » ni a « Rapò ak piblikasyon ». « Vid enfòmatif » sa a pou tèlman ribrik nan sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an pa yon aza, li koresponn ak yon gwo oryantasyon estratejik, sa envizibilizasyon done finansye ki nan kè dispozitif koripsyon sistemik Fon nasyonal edikasyon an.
Envizibilizasyon done finansye nan kè dispozitif modèl koripsyon sistemik nan Fon nasyonal edikasyon an
Rechèch dokimantè nou mennen pou redaksyon atik sa a pèmèt nou konsilte, pami lòt, atik « Intervention du Directeur général lors du point de presse du 16 avril 2024 » ki an liy sou sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an e ki klase anba etikèt « Kominike ». Entèvansyon sa a repran esansyèl pawòl ki te ekspoze pandan pwen pou laprès 31 janvye 2024 la dapre sa « Le FNE réaffirme son engagement en faveur de l’éducation en Haïti ». Jan nou fèk wè nan dewoulman atik sa a, enfòmasyon ki konsiyen pandan pwen pou laprès sa yo prezante sou fòm yon tablo endikatif, tablo 1 an. Tablo sa a reflete fidèlman dènye done deklaratif Jean Ronald Joseph, direktè aktyèl Fon nasyonal edikasyon an, te kominike pandan pwen pou laprès li 31 janvye 2024 ak 16 avril 2024 yo.
« Bilan reyalizasyon enstitisyon an pou 5 dènye ane yo » direktè jeneral Fon nasyonal edikasyon an bay pandan pwen pou laprès 31 janvye 2024 la esansyèlman deklaratif. Pandan pwen pou laprès sa a, li pa bay okenn dokiman ofisyèl ki atès verite chif li avanse yo… Konsa, Jean Ronald Joseph pa prezante (1) okenn dokiman ofisyèl ki atès bilan chifre e konplè reyalizasyon enstitisyon l « pandan senk dènye ane yo »; (2) okenn dokiman ofisyèl ki atès eta finansye enstitisyon l « pandan senk dènye ane yo » sèvis kontablite FNÉ a reyalize; (3) okenn dokiman ofisyèl ki atès elaborasyon yon odit kontab yon konpayi ekstèn reyalize « pandan senk dènye ane yo », jan sa stipile nan Lwa 17 out 2017 « Sou kreyasyon, òganizasyon ak fonksyonman Fon nasyonal edikasyon (FNÉ) » nan chapit 2 (atik 10(o) Seksyon I). Atik sa a li konsa: « Konsèy administrasyon an gen pou atribisyon « (…) egzamine rapò verifikatè ekstèn nan, swiv avi li bay yo epi fè pibliye rapò odit la nan sis mwa apre fèmti egzèsis la ». Nan chapit sa a, konstatasyon an flagran: sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an pa gen okenn dokiman ki atès reyalizasyon ak piblikasyon yon « rapò odit nan sis mwa apre fèmti egzèsis la » pou peryòd 2017 rive 2024. Pou memwa, nou p ap pèdi de vi ke dekrè 17 me 2005 « sou òganizasyon administrasyon santral Leta » stipile, nan atik 148 li, ke kontwòl finansye tout administrasyon Leta ak òganis otonòm yo egzèse pa Lakou kont. Dekrè sa a mansyone tou nan menm atik la ke rekou a konpayi prive pou reyalize odit dwe fèt apati yon otorizasyon espesyal Lakou kont.
Done deklaratif direktè jeneral Fon nasyonal edikasyon an bay pandan pwen pou laprès li 31 janvye 2024 la merite yon egzamen ki pi sible. Yon fason pi estriktirèl, sou plan analiz finansye ki dwe pran an kont sòm Natcom, Digicel ak Comcel ranmase pou FNÉ a, e ki pase pa Bank Repiblik d Ayiti ak ministè Finans, fòk ta egzamine eta finansye yo ak rapò odit eta finansye Fon nasyonal edikasyon an pou mete aklè reyalite sistèm jesyon finansye k ap fonksyone nan enstitisyon sa a. Yon egzamen konsa ta dwe ka mennen ak rigè depi nou gen de kalite dokiman ofisyèl: eta finansye yo ak rapò odit eta finansye Fon nasyonal edikasyon an.
Premye apwòch nan demach sa a se byen sèkonskri nosyon « eta finansye », « odit », « odit kontab », « rapò odit » oswa « rapò oditè ».
Pou lektè ki pa abitye ak vokabilè jesyon finansye, li itil pou presize odit se yon « Kominikasyon ekri oditè a bay nan fen yon misyon odit ». Kidonk, odit la soti nan « Egzamen metodik, endepandan e dokimante yon pwosesis, pou detèmine si li satisfè kritè ki etabli yo ». « Fòk nou pa konfonn odit ak verifikasyon, ki pa oblije fèt pa yon twazyèm pati endepandan. Lè odit la soti deyò òganizasyon an, kritè yo souvan detèmine pa yon nòm. Odit la ka pote sou yon aktivite sible oswa sou tout aktivite yon òganizasyon. Pami kalite odit yo, ann note odit enfòmatik, odit kalite, odit teknolojik ak odit kontab ». (Grand dictionnaire terminologique Office québécois de la langue française)
Odit kontab se « Egzamen dokiman kontab ki gen rapò ak eta finansye yon moun, yon sosyete oswa yon òganizasyon, yon twazyèm pati pwofesyonèl e endepandan fè pou verifye konfòmite yo. Odit kontab pèmèt kontwole kont yo, men li gen tou yon dimansyon previzyonèl, paske li pèmèt elabore estrateji pou amelyore randman epi evite repete erè yo ». (Grand dictionnaire terminologique Office québécois de la langue française)
Yon rapò odit oswa rapò oditè se, nan domèn jesyon finansye yon enstitisyon, yon dokiman analitik evalyatif pou kontwole eta finansye yo: « Rapò a gen esansyèlman kat eleman: i) yon entwodiksyon ki endike eta finansye oswa lòt enfòmasyon rapò a vize epi ki deklare responsablite respektif oditè a ak direksyon antite ki fè objè misyon an genyen, ii) yon deskripsyon rezime sou nati ak etandi travay oditè a fè, iii) mansyon referansyèl kontab ki aplike a ak iv) ekspresyon opinyon oditè a sou eta finansye yo oswa lòt enfòmasyon ». (Grand dictionnaire terminologique Office québécois de la langue française)
Eta finansye yo konstitye de « Dokiman kontab sentèz ki etabli detanzantan, ki gen ladan yo sitou bilan an, eta rezilta yo (oswa kont rezilta) ak eta flo trezori (oswa tablo finansman), konplete pa nòt ak tablo eksplikatif ki mete an anèks, e sou yo gen enfòmasyon finansye oswa kontab ki pwòp a yon antite e ki prezante yon fason òganize ». (Grand dictionnaire terminologique Office québécois de la langue française) Pa definisyon, yon eta finansye se yon dokiman kontab ki bay enfòmasyon sou sitiyasyon yon antrepriz oswa yon enstitisyon. Enfòmasyon sa yo ka konsène eta estrikti finansye li, konpozisyon patrimwàn li, evalyasyon pèfòmans li ak mezi rantabilite li. Eta finansye yo fè sentèz yon fason klè e estriktire evènman ki afekte yon antrepriz pandan tout egzistans li.
Sou plan envizibilizasyon done finansye ki nan kè dispozitif koripsyon sistemik nan Fon nasyonal edikasyon an, fòk nou mezire byen ke enfòmasyon ki nan tablo 1 an klere anpil konstatasyon majè sa yo: (1) an absans yon dokiman ofisyèl ki atès eta finansye Fon nasyonal edikasyon an, se sèlman swadizan depans yo ki enimere; (2) total sòm yo ranmase pou FNÉ a soti 2017 rive 2024 pa operatè telefòn yo, Natcom, Digicel ak Comcel, ansanm ak sa yo ranmase sou transfè lajan vè Ayiti e ki pase pa Bank Repiblik d Ayiti ak ministè Finans, pa fè pati « bilan » yo prezante pandan Point de presse de Jean Ronald Joseph, directeur général du Fonds national de l’éducation, le 31 janvier 2024 . (3) Sa vle di, nou devan yon « bilan » ki enimere montan depans yo deklare an absans yon bilan konplè sòm Fon nasyonal edikasyon an ranmase ant 2017 ak 2024 –oswa ant desanm 2021, dat nominasyon Jean Ronald Joseph nan direksyon jeneral FNÉ a ak avril 2024. Anndan dispozitif kominikasyon FNÉ a, « avegleman òganize » a konsiste kidonk nan yon kamouflaj totalite sòm yo ranmase ant 2017 ak 2024 ak absans pi piti dokiman ofisyèl ki atès eta finansye yo ak reyalizasyon yon odit kontab ki kouvri dènye egzèsis fiskal la oswa ki fèt « pandan senk dènye ane yo » pa yon konpayi ekstèn jan sa stipile nan Lwa 17 out 2017 la. Kidonk nou devan yon vrè « chèn kamouflaj » e youn nan kesyon obsèvasyon dispozitif sa a leve se sa a: yon wo fonksyonè Leta, direktè jeneral FNÉ a –ki touche « modès » salè 650 000 goud pa mwa (4 875 $ US chak mwa), e ki abstrè sistematikman pou l bay montan total sòm yo ranmase pou FNÉ a ant 2021 ak 2024 ansanm ak eta finansye enstitisyon l ak pi piti rapò odit finansye–, èske li pi wo pase lalwa? Èske li kwè li gen vèti ki soule « delenkans kravat » ki otorize l pa konfòme l ak Lwa 17 out 2017 la? Lwa sa a, fòk nou presize l ankò, stipile nan chapit 2 (atik 10.(o) Seksyon I), ke « Konsèy administrasyon an gen pou atribisyon « (…) egzamine rapò verifikatè ekstèn nan, swiv avi li bay yo epi fè pibliye rapò odit la nan sis mwa apre fèmti egzèsis la ». « Chèn kamouflaj » la te operasyonèl lè, nan konferans pou laprès 16 avril 2024, direktè jeneral FNÉ a te deklare « Fon an aji kòm kesye (gade atik « Dossier FNE : Jean Ronald Joseph clarifie », Vant bèf info, 16 avril 2024). Poutan nou konnen kòm règ jeneral yon kesye byen enfòme sou resèt kès li e premye fonksyon li se pa distribye nenpòt jan montan ki ladan l. Nan ka sa a, direktè aktyèl Fon nasyonal edikasyon an pran libète avantirye ak verite a ak lalwa li menm paske dapre Lwa 17 out 2017 la (« Chapit 1, Seksyon II, atik 3) FNÉ a, ki pa okenn fason yon « kesye », gen pou misyon « patisipe nan efò edikasyon pou tout moun » ak jere lajan ki destine pou sistèm edikatif nasyonal la. Nou byen remake tit gwo ribrik sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an gen ladan yo, jan nou te wè anvan, mansyon « Pwogram espesyal gratiyite edikasyon », « Konstriksyon ak renovasyon enfrastrikti lekòl », « Mobilye lekòl », « Kantin lekòl », « Inivèsite » ak « Sibvansyon lekòl ». Nou remake tou, nan tablo 1, ke « dispozitif kamouflaj » k ap fonksyone nan Fon nasyonal edikasyon an pase totalman sou gwo pòs bidjè tankou salè anplwaye yo, lwaye enstitisyon an, pri enèji elektrik EDH bay ak/oswa yon sistèm enèji otonòm (« Envètè », batri ak panno solè), pak otomobil ki gen ladan machin « ofisyèl » ak machin sèvis, pri gazolin, frè vwayaj sou tè nasyonal la ak aletranje, òganizasyon evènman entèn (sesyon fòmasyon) ak aktivite piblik (konferans pou laprès, elatriye).
Anplis, tablo 1 an bay lòt leson ki klere: pandan menm salè direktè aktyèl Fon nasyonal edikasyon an se 650 000 goud pa mwa (4 875 $ US chak mwa) –san konte bon jan frè fonksyonman (machin fonksyon, gazolin, sèvis sekirite, vwayaj, pèdyèm–, to mwayen sibvansyon yo bay pandan senk dènye ane yo bay 1 500 etidyan atravè bous etid se… 1 428 Goud (286 $ US). Pou menm peryòd la (2019-2024) e yon fason ki lye, FNÉ a sibvansyone memwa ak tèz 229 etidyan lè l ba yo « ak jenewozite » an mwayèn chak ane 4 361 Goud (872 $ US). Sibvansyon « jenere » sa yo dwe mete an pèspektiv ak done sit Hebdo24 fèk bay, ki te konsilte dokiman entèn FNÉ a: « (…) depans salè nan biwo Mesye Joseph totalize 24 milyon goud pa ane pou sèt moun, pandan kabinè l, ki gen disèt manm, reprezante yon depans anyèl 49 milyon goud » (gade atik « Au Fonds national de l’éducation, l’argent se gaspille par « millions de gourdes », Hebdo24, 1ye avril 2024).
Li trè siyifikatif, jan anpil pwofesè ak obsèvatè sektè edikasyon ann Ayiti soutni, ke pèsonn pa konnen konbyen montan total sòm operatè telefòn yo ranmase ak atravè transfè lajan pou kont Fon nasyonal edikasyon an ant 2017 ak 2024. Montan total ki parèt kòm depans deklare nan tablo 1 an –sa vle di 7 153 551 381 GDS (53 651 635 $ US)–, ta reprezante an reyalite yon ti pòsyon sèlman nan sòm kolosal yo ranmase ant 2017 ak 2024 pou kont Fon nasyonal edikasyon an. Fòk nou mezire byen ke « Depi kreyasyon l, Fon nasyonal edikasyon an (…) fè objè kritik rèd sitou pou jesyon kache li. Vre, pèsonn pa konnen avèk presizyon konbyen lajan Bank santral la ak CONATEL deja ranmase sou non òganis sa a (Konsèy nasyonal telekominikasyon). Absans transparans nan jesyon FNÉ a menm enkyete kèk sektè nan sosyete sivil la. Sou sa, men sa dirijan inisyativ sosyete sivil la (ISC) Rosny Desroches te deklare 7 out 2012: « Oryantasyon Fon sa a ap pran an enkyete nou kòm sitwayen, paske li ale nan sans konsantrasyon pouvwa yo nan men Egzekitif la, febli Ministè a ak negasyon prensip demokratik patisipasyon, kontwòl, transparans, ekilib pouvwa » (…) Okòmansman, lè chèf Leta a [Michel Martelly] te lanse Fon nasyonal edikasyon an, li te planifye ranmase omwen 180 milyon dola sou apèl telefòn yo ak menm montan an sou transfè yo pandan yon peryòd senk an. Sa vle di li te vle ranmase yon montan 360 milyon dola sou senk an pou fè 1,5 milyon jèn ayisyen ki prive de edikasyon al lekòl. E dapre kalkil pouvwa a te fè, lè li konbine de taks yo, yo ta dwe rapòte omwen 8 milyon dola pa mwa pou alimante FNÉ a. (…) 30 septanm 2011, prensipal konseye Michel Martelly nan edikasyon, George Mérisier (…) anonse 28 milyon dola US te deja ranmase nan kad finansman Fon nasyonal edikasyon an. (…) Vrè eskandal la pral eklate lè, 7 janvye 2012, nan yon atik New York Times, Denis O’Brien, fondatè Digicel, deklare konpayi l te deja vèse 11,1 milyon dola ameriken bay CONATEL. Li endike tou li te pale ak prezidan Martelly de rimè sou 26 milyon dola ki manke yo e li ta pral fè l tounen yon afè pèsonèl. Li mande yon odit. Nan yon nòt li rann piblik 10 janvye 2012, konpayi an konfime deklarasyon patwon an e li anonse vèsman frè desanm yo ta pral fèt 20 janvye pou yon montan 1,945 milyon dola ameriken. Sa ki fè montan total frè sèlman Digicel vèse bay CONATEL rive 13 milyon dola ameriken san konte lòt operatè telefòn ki sou mache ayisyen an » (New York Times, 7 janvye 2012, site nan atik « Où est l’argent du Fonds national de l’éducation ? », Haïti liberté, 29 janvye 2013). Toujou sou kesyon resèt yo ranmase pou Fon nasyonal edikasyon an, Joseph Frantz Nicolas, direktè jeneral sortan ministè Edikasyon an, deklare piblikman « ke ak yon ti kras plis pase 7 milya 521 milyon Goud ki vèse nan Fon sa a, plis pase 5 milya 513 milyon te envesti soti 2018 rive 2021 nan divès chantye ak pwogram ki rezime itilizasyon lajan sa yo pandan 3 an li te an pòs » (gade atik « Haïti – Éducation : Fonds national de l’éducation, 5 milliards 1/2 investi en 3 ans », Haïti liberté, 22 desanm 2021). Sepandan, Joseph Frantz Nicolas pa bay okenn enfòmasyon dokimante sou yon eventyèl odit kontab sou itilizasyon gwo resèt sa yo ki, fòk nou raple l ankò, pa enskri nan Bidjè Leta ayisyen an e ki pa fè objè okenn kontwòl Palman an. Bò kote pa l, sit Haïti libre, nan atik ki date 27 janvye 2022, « Haïti – Éducation : Taxes de la diaspora. Bilan de 3 ans du FNE », enfòme ke « Jean Ronald Joseph, direktè jeneral Fon nasyonal edikasyon (FNE), fè yon rezime bilan efò FNE a fè depi 3 an ki kontribye nan ogmantasyon ofri lekòl kote plis pase 5,5 milya Goud te envesti (…) » nan diferan aksyon (renovasyon batiman lekòl, frè lekòl, elatriye). Yon fwa ankò, deklarasyon direktè jeneral FNÉ a pa t akonpaye ak okenn dokimantasyon ki atès verite ak legalite sa l di yo, e toujou mwens eta finansye enstitisyon l ak nenpòt odit kontab ki elabore depi li rive nan FNÉ a an 2021.
Sag Fon nasyonal edikasyon PHTK neyodivalyeris la kreye a raple sa diktatè François Duvalier te enstitye pou chita yon vas sistèm koripsyon ak « ponpaj » resous finansye peyi a atravè Rejí tabak ak alimèt depi nan mitan ane 1960 yo. Youn nan karakteristik operasyonèl rejí gaspiyaj gangsterize sa a se te itilizasyon yon « kont non-fiskal » ki kreye yon monopòl tabak. Dispozitif sa a te answit enstrimantalize nan lòt antrepriz gouvènmantal ki te sèvi kòm kès nwa e sou yo yo pa janm jwenn okenn bilan. Nan liv selèb li « Idéologie de couleur et classes sociales en Haïti » (Presses de l’Université de Montréal, 1987), sosyològ Micheline Labelle aprann nou ke « yon gwo pati nan resèt ekstrabidjetè yo, ki soti sitou nan Rejí tabak ak alimèt e ki reprezante omwen 40% resèt total Leta, alimante anpil depans militè bidjè defans lan pa kouvri (Girault, 1975: 62). Nou konnen òganis sa a se gwo founisè lajan bidjè represyon an e gouvènman an toujou refize fiskalize kont li yo, malgre demann rasyonalizasyon administratif [p. 30] tout òganis entènasyonal jiska jodi a ». Soti nan Rejí tabak ak alimèt rive nan Fon nasyonal edikasyon aktyèl la ki pa soumèt a pi piti kontwòl Palman ayisyen an ki, kanmenm, toufe pa PHTK, filyasyon divalyeris la etabli istorikman e yon done istorik konsa sèten pa parèt nan kritè Entènasyonal la pou bay gwo sòm yo transfere bay Ayiti nan domèn edikasyon. Li enpòtan pou raple ansyen minis defakto Edikasyon nasyonal Nesmy Manigat –bon ekonomis pa fòmasyon, ki abitye ak pwosedi jesyon administratif ak finansye entènasyonal e ki pase nan prezidans Komite gouvènans, etik, risk ak finansman Patenarya mondyal pou edikasyon–, te konnen gen yon parante istorik dirèk ant Rejí tabak ak alimèt ak Fon nasyonal edikasyon an. Sou kesyon sa a, gen yon menm pwen de vi pami pi bon espesyalis ayisyen yo ki konstate « amnezi selektif » ansyen minis defakto Edikasyon nasyonal la pratike tankou yon mèt nan dosye Fon nasyonal edikasyon an –menm jan tou nan dosye PSUGO a–, fè l tounen kosyon entelektyèl estrateji PHTK nan repwodiksyon koripsyon sistemik anndan sistèm edikatif nasyonal la.
Sou kesyon koripsyon nan Edikasyon nasyonal, nan fon « sistèm gaspiyaj » resous finansye Leta gran manjè yo ak lòt « bandi legal » katèl politiko-mafya PHTK neyodivalyeris la modèle, kidonk nou devan yon dispozitif jesyon finansye opak ki atikile DIFERAN ESTRATEJI ENVIZIBILIZASYON koripsyon ak detounman resous finansye nan sektè edikasyon ann Ayiti. Se, nan tout aktivite sektè edikasyon ki ka rapòte dola ak/oswa ewo, FÈ DIVÈS OPERASYON DETOUNMAN RESOUS FINANSYE SEKTÈ EDIKASYON AN TOUNEN ENVIZIB E SAN TRAS: E POU RIVE FÈ SA FÒK OU MAKIYE YO, FÈ YO PA DISPONIB E RETIRE YO ANBA ODIT KONTAB.
NÒT – Pratik mafya nan Administrasyon piblik ayisyen an an jeneral e, sitou, nan sistèm edikatif nasyonal la, antre nan yon kad estriktirèl ki pi laj, sa koripsyon ki enstitye kòm sistèm gouvènans ak mòd operasyon: sistèm sa a fonksyone atravè yon konbinezon relè legal ak relè envizib e san tras ki asire « pwodiktivite » li ak rantabilite finansye li. Sitye nan espas ki genyen ant Trezò piblik la ak Fon nasyonal edikasyon an, relè sa yo enstrimantalize « avegleman volontè », yon fason pou montan total sòm yo ranmase (pwen depa: operatè telefòn yo ak operatè transfè lajan yo) diferan de montan total sòm ki pase nan Trezò piblik la (pwen rive nan mitan), e li diferan tou de montan total sòm FNÉ a deklare (pwen rive, destinatè final la). Sa pèmèt FNÉ a deklare sòm li resevwa ki gen yon montan ki pi piti anpil pase sa operatè telefòn yo ak operatè transfè lajan yo te ranmase okòmansman. Nan chak mayon « chèn kamouflaj » sa a « avegleman volontè » mete nan travay e li alimante koripsyon k ap fonksyone a plen rejim e ki rapòte gwo sòm bay diferan mayon « chèn kamouflaj » la.
Fòk nou mezire byen ke konbinezon relè legal ak relè envizib e san tras nan Fon nasyonal edikasyon an kouvri, nan Lwa 17 out 2017 la, pa inegzistans mezi kontrenyan pou kontwole eta finansye FNÉ a. Vre, nan chapit 2 (atik 10.(o), Seksyon I) lwa sa a, li stipile ke « Konsèy administrasyon an gen pou atribisyon « (…) egzamine rapò verifikatè ekstèn nan, swiv avi li bay yo epi fè pibliye rapò odit la nan sis mwa apre fèmti egzèsis la ». Yon fòmilasyon konsa pa gen aklè okenn mezi kontrenyan e okenn dokiman ki konsiyen sou sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an pa atès atribisyon sa a te respekte soti 2017 rive 2024.
RAPÈL – Pou yon pi bon konpreyansyon koripsyon ann Ayiti nan dimansyon sosyolojik, istorik ak politik li, gade Jean Abel Pierre, « Sociologie économique de la corruption : vers une étude de l’implémentation des politiques publiques de lutte contre la corruption en Haïti », tèz doktora nan sosyoloji, Inivèsite Paris-Sorbonne – Paris IV, 2014. Otè a etidye de pre, pami lòt, « Fòm kouran koripsyon anndan Administrasyon piblik la », « Rezo koripsyon nan Administrasyon piblik la » ak « Rezo gwo koripsyon politiko-administratif yo ». Gade tou, sou koripsyon ak « « katelizasyon » aparèy Leta a », Sarto Samuel Thomas, « L’Unité de lutte contre la corruption (ULCC) face à l’accaparement de l’appareil d’État et à la corruption en Haïti » (memwa metriz nan syans politik, Université du Québec en Outaouais, 2020), ak Pierre Fournier « Haïti, contextes social, historique, économique et le phénomène de la corruption », Barreau de Montréal, 2016. Gade tou atik Frantz Duval, « Au Parlement, on dépense cette année 31 millions de gourdes par député et 123 millions de gourdes par sénateur », Le Nouvelliste, 25 jiyè 2018.
Sou yon lòt plan, nou konstate ke sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an, menm jan ak sit « òganis dekonsantre » yo ak ministè Leta ayisyen yo, elabore sèlman an franse, youn nan de lang patrimwàn lengwistik istorik nou an. Okenn nan dokiman ki konsiyen ladan l pa parèt nan vèsyon orijinal kreyòl, sa ki se yon vyolasyon flagran atik 40 Konstitisyon 1987 la ki stipile Leta ayisyen an gen obligasyon pou pibliye tout dokiman l, Lwa, Dekrè-lwa, arete, elatriye nan de lang ofisyèl peyi a, kreyòl ak franse. Nan sektè edikasyon, gen kèk fwa ministè Edikasyon nasyonal la pibliye kèk ra « kominike » an kreyòl, men an jeneral sit li a pa redije an kreyòl, franse rete prensipal lang kominikasyon ministè sa a. Se menm bagay pou ti sit Inivèsite Leta d Ayiti ki rachitik la kote sèl lang kominikasyon an se franse pandan menm gwo nèg Inivèsite Leta d Ayiti yo –ki vle taye yon wòl ejemonik pou tèt yo–, te nan manèv pou kreyasyon twò bonè Akademi kreyòl la an 2014 (gade atik « L’Académie du créole haïtien : autopsie d’un échec banalisé (2014 – 2022) », pa Robert Berrouët-Oriol, Le National, Pòtoprens, 18 janvye 2022). Anplis, sou sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an, nou pa jwenn okenn tras finansman menm pasyèl LIV INIK AN KREYÒL ministè Edikasyon nasyonal la te lanse nan yon gwo kakofoni ane pase a: yon liv anviwon 300 paj yo prezante kòm « inik » men ki elabore an 7 vèsyon diferan pa 7 diferan editè (gade atik « Le LIV INIK AN KREYÒL, version numérique, ou la permanence du bluff cosmétique au ministère de l’Éducation nationale d’Haïti », pa Robert Berrouët-Oriol, Médiapart, 24 fevriye 2024). Nou byen remake ke dapre Lwa 17 out 2017 la (« Chapit 1, Seksyon II, atik 3) FNÉ a gen pou misyon « patisipe nan efò edikasyon pou tout moun » epi konfòme l avè l pandan l ap asire jesyon lajan ki destine pou sistèm edikatif nasyonal la: misyon sa a, sou echèl nasyonal, pa pran an kont kesyon lengwistik ayisyen an e sou sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an nou pa jwenn okenn tras nenpòt finansman materyèl didaktik franse-kreyòl oswa inidireksyonèl kreyòl.
Yon ti rapèl sou volè « prensip konstitisyonèl » nan zafè edikasyon: prensipal leson sag Fon nasyonal edikasyon an
Nan Fon nasyonal edikasyon an, « sistèm gaspiyaj » gwo resous finansye yo ranmase soti 2017 rive 2024 an an kontravansyon fwontal ak chapit 2 Lwa 17 out 2017 ki pibliye nan Le Moniteur, « Espesyal » no 30 22 septanm 2017 la. Vre e jan nou te mansyone l anvan, Lwa 17 out 2017 « Sou kreyasyon, òganizasyon ak fonksyonman Fon nasyonal edikasyon (FNÉ) » stipile, nan chapit 2 (atik 10.(o), Seksyon I), ke « Konsèy administrasyon an gen pou atribisyon « (…) egzamine rapò verifikatè ekstèn nan, swiv avi li bay yo epi fè pibliye rapò odit la nan sis mwa apre fèmti egzèsis la ». Poutan konsiltasyon metodik sit ofisyèl Fon nasyonal edikasyon an ansanm ak egzamen atantif sit ofisyèl ministè Edikasyon nasyonal an pa pèmèt retrase (1) pi piti bilan chifre e konplè totalite reyalizasyon Fon nasyonal edikasyon an soti 2017 rive 2024; (2) pi piti eta finansye ki kouvri peryòd 2017-2021 ak 2021-2024 sèvis kontablite FNÉ a reyalize; (3) pi piti « rapò yon verifikatè ekstèn [ki ta mennen nan] swiv avi li bay yo epi fè pibliye rapò odit la nan sis mwa apre fèmti egzèsis la ». Prese Jean Ronald Joseph, direktè aktyèl Fon nasyonal edikasyon an pandan konferans pou laprès 16 avril 2024 la, kote li anonse li te entwodui « rekou jidisyè kont moun ki òkestre [yon] « kanpay difamasyon kont FNÉ » [e] yon ankèt administratif ak jiridik gentan an kou », se an reyalite yon operasyon makiyaj ki destine pou FÈ DIVÈS OPERASYON DETOUNMAN RESOUS FINANSYE NAN FON NASYONAL EDIKASYON AN TOUNEN ENVIZIB E SAN TRAS.
Kouvèti legal koripsyon ann Ayiti
Pou rive fè sa, Fon nasyonal edikasyon an vyole pwòp chat konstititif li, Lwa 17 out 2017 la, e vyolasyon flagran sa a te konsolide e andose administrativman ak politikman pa ansyen minis defakto Edikasyon nasyonal la, Nesmy Manigat ki, dapre chapit 2 (atik 7) Lwa 17 out 2017 la, se te prezidan Konsèy administrasyon FNÉ a. Dapre Lwa 17 out 2017 la, Konsèy administrasyon FNÉ a konpoze, anplis minis Edikasyon an ki prezide l, de minis Finans lan nan pòs vis-prezidan, e minis Planifikasyon ak Ayisyen lòt bò yo fè pati l tou. Kidonk nou devan yon konfli enterè konplèks e pou byen konprann kijan konfli sa a estriktire e kouvri pa lalwa, nou fè apèl a ekspètiz yon jiris ayisyen k ap travay ann Ayiti. Men, sou plan jiridik ak administratif, dyagnostik li voye ban nou pa kourye elektwonik: « Atlaj sa a koresponn malerezman ak yon kilti administratif ak politik ak legalite a, men ak anpil efè pènisye. Se yon eritaj yon konsepsyon divalyeryen Administrasyon piblik la (Lwa 6 septanm 1982) Dekrè 17 me 2005 sou administrasyon santral Leta a (atik 123) kenbe. Li pa nòmal pou yon òganis otonòm gen yon Konsèy administrasyon minis titèl li prezide. Kidonk minis sa a egzèse konpetans titèl sou tèt li ak kòlèg li yo. Kidonk òganis otonòm konsa pa… otonòm! Okontrè, kèk ra òganis otonòm gen yon estrikti ki pi akseptab. BRH pa egzanp gen yon Konsèy administrasyon kote minis Finans lan se sèlman prezidan donè, UCREF pa gen minis ankò kòm prezidan Konsèy administrasyon li. Òganizasyon FNE a tankou sa BMPAD la se egzanp sa ki pi mal: yon Konsèy administrasyon ki gen anpil minis! An jeneral, kalite Konsèy sa a pa janm reyini ».
NÒT- Se Michel Patrick Boisvert ki te okipe pòs minis Finans soti 5 mas 2020 rive mitan avril 2024 –vis-prezidan Konsèy administrasyon Fon nasyonal edikasyon an–, ki te vin Premye minis pa enterim e defakto lè ansyen Premye minis defakto e pa enterim Ariel Henry, nonm de men pi pisan klan katèl politiko-mafya PHTK neyodivalyeris la, te deziyen l nan pòs sa a 4 mas 2024 yon fason fwodilè. Ariel Henry te « demisyone » 12 mas 2024 pa titè l nan Entènasyonal la atravè yon pati pokè mantè CARICOM te mete an sèn, yon kotri afè transnasyonal erratik k ap vog nan dlo twoub lanmè karayib la. Pati pokè mantè sa a akouche ak fòsèps 25 avril 2024 yon « Konsèy prezidansyèl tranzisyon » enkonstitisyonèl kote PHTK neyodivalyeris la byen reprezante e kote Premye minis pa enterim e defakto a se pa lòt pase… Michel Patrick Boisvert (nouvo manda l la dire sèlman sis jou). Gwo « vèti jesyon » konpetan Michel Patrick Boisvert nan Konsèy administrasyon Fon nasyonal edikasyon an sèten pral kontinye deplwaye akoz lyen sere li ak PHTK neyodivalyeris la e lwen tout kontwòl yon Palman neyotonton makout PHTK yo mete deyò sèvis. Konpoze de 9 manm, « Konsèy prezidansyèl tranzisyon » an enstale tèt li ewoyikman 25 avril 2024 –deyò prensip Konstitisyon 1987 la–, anba lonbraj byenvèyan gang ame ki an pozisyon fòs nan kapital la e nan pi total endiferans popilasyon an. Nan yon peyi ki pa gen okenn eli depi 2016, « Konsèy prezidansyèl tranzisyon » an, 30 avril 2024, deziyen Fritz Bélizaire nan pòs « Premye minis tranzisyon ». Deziyasyon Fritz Bélizaire –deyò prensip Konstitisyon 1987 la–, nan pòs Premye minis defakto fèt nan kontèks kote, pandan onz dènye ane yo, katèl politiko-mafya PHTK neyodivalyeris la « devitalize » e tòpiye anpil enstitisyon rejalyen Ayiti epi konsolide soukilti enpinite ak koripsyon.
Vyolasyon Lwa 17 out 2017 la pa responsab Fon nasyonal edikasyon an trè siyifikatif sou enstrimantalizasyon « avegleman volontè » (« sa je pa wè, bouch pa pale ») yo pratike nan Konsèy administrasyon Fon nasyonal edikasyon an. Yon vyolasyon konsa an kontravansyon fwontal tou ak atik 32 Konstitisyon 1987 la (« Leta garanti dwa pou edikasyon »). Lè l mete an aplikasyon sou gwo echèl, nan Fon nasyonal edikasyon an menm jan tou nan PSUGO, diferan magouy « sistèm gaspiyaj » ki pran rasin nan « dispozitif kamouflaj » li a, wo direksyon FNÉ a opoze l kidonk fwontalman ak youn nan dwa sitwayen fondamantal lokitè ayisyen yo, dwa pou edikasyon: konsa, wo direksyon sa a tòpiye batay pwofesè yo, direktè lekòl yo ak asosyasyon paran yo pou bati yon Lekòl ayisyen ki gen kalite e ki enklizif.
« Sistèm gaspiyaj » nan Fon nasyonal edikasyon an, ki pran rasin nan « dispozitif kamouflaj » li a e nan yon anviwònman kote enpinite domine, fè plis domaj toujou pou tout sistèm edikatif ayisyen an paske li travèse etap modelizasyon enstitisyonèl li anba baton « bandi legal » katèl politiko-mafya PHTK neyodivalyeris la. NÒT – Sou « bandi legal » yo, gade atik wo nivo analitik Laënnec Hurbon, sosyològ, direktè rechèch nan CNRS (Pari) e pwofesè nan Fakilte syans imen Inivèsite Leta d Ayiti, « Pratiques coloniales et banditisme légal en Haïti » (Médiapart, 28 jen 2020); gade tou atik « La philosophie du “bandit légal” en Haïti : de la verbalisation à la matérialisation », sit Trip foumi, 10 avril 2022. Sou pwoblematik enpinite a, gade rigoure « Mémoire portant sur la lutte contre l’impunité en Haïti » Kolektif ayisyen kont enpinite a ak Avocats sans frontières Canada elabore e prezante 2 mas 2018 devan Komisyon entèameriken dwa moun. Gade tou diferan rapò ak kominike Amnesty international, pami lòt « Haïti : un nouveau pas vers la fin de l’impunité » (6 jen 2001) ak « Haïti n’oubliera pas les violations commises dans le passé » (26 avril 2013). Gade tou gwo etid byen dokimante « Massacres cautionnés par l’État : règne de l’impunité en Haïti » Harvard Law School International Human Rights Clinic ak Obsèvatwa ayisyen krim kont limanite reyalize (avril 2021).
Finalman, eskandal « banbòch salè » ki soti nan « sistèm gaspiyaj » nan Fon nasyonal edikasyon an evoke nan atik « Au Fonds national de l’éducation, l’argent se gaspille par « millions de gourdes » sit hebdo24.com pibliye 1ye avril 2024. Men yon ekstrè: « Depi wikenn pase a, Fon nasyonal edikasyon an fè objè gwo denonsyasyon. Vre, FNE a ta yon vrè bèf lèt pou kèk moun, tankou Direktè jeneral li. Dapre dokiman Hebdo24 konsilte, salè chak mwa Jean Ronald Joseph monte a 650 000 goud [4 875 $ US chak mwa]. Lè w adisyone l sou 12 mwa, salè li se 7 milyon 800 mil goud chak ane. Anplis, depans salè nan biwo Mesye Joseph totalize 24 milyon goud pa ane pou sèt moun, pandan kabinè l, ki gen disèt manm, reprezante yon depans anyèl 49 milyon goud. Nan dokiman sa yo, gen non konpayi, lekòl, jounalis ak lòt kontraktyèl ki touche sòm astwonomik pou sèvis yo. Se ka ansyen depite Déus Déroneth ki resevwa yon montan 350 000 goud kòm kontraktyèl ».
Pa Robert Berrouët-Oriol, lengwis-tèminològ
Hebdo24 est un journal en ligne qui fait de la permanence mais aussi la rigueur dans le traitement de l’information son cheval de bataille.
Tout atik li yoLi tou
Hebdo24 renouvle idantite vizyèl li ak yon nouvo logo ki pi modèn
12 nov
Ayiti-Eleksyon: Jean Ernest Muscadin demisyone nan pòs chèf pakè Miragwàn
6 nov
Koperasyon entènasyonal: minis Sandra Paulemon vle ranfòse kowòdinasyon èd pou devlopman ann Ayiti
5 nov
Eleksyon ann Ayiti: prèske 40 milyon dola toujou rete pou jwenn pou boukle bidjè elektoral la
5 nov





