Jedi 19 novanm 2026

Aktyalite

Ayiti 2024: yon ane gaspiye

Pa Patrick Alexis

· 8 min lekti

Pataje

Atik sa a disponib tou an English, Français ak Español

Homme tenant un drapeau haïtien et une pancarte lors d'une manifestation
Credit Image : Reginald Louissaint Jr./AFP/Getty Images

Ane 2024 la ap rete grave nan istwa Ayiti kòm ane gwo dezilizyon yo. Yon pakèt kriz ak okazyon ki rate make tout domèn: politik, ekonomik, sosyal, e menm elit yo. Ane sa a antre nan yon kontinyite gaspiyaj, kote espwa ak rezilyans pèp la sanble yon fwa ankò yo trayi. Ane a te karakterize pa yon polarizasyon ekstrèm, kote aktè politik, sosyal ak ekonomik yo pa t konnen, oswa pa t vle, pale youn ak lòt.

Okazyon pou antant nasyonal, ki endispansab pou fè peyi a soti nan enpas la, te sabote pa kont pouvwa ak enterè pèsonèl. Mank dyalòg sa a pa sèlman paralize enstitisyon yo, men li aliyene tou yon popilasyon ki t ap espere yon minimòm estabilite. 2024 te ka yon ane relans pou Ayiti, yon ane kote espwa yon pi bon avni ta pran rasin. Men li fini ak yon nouvo echèk, ki make pa absans dyalòg, mank bon sans ak enkapasite pou mobilize entèlijans kolektif la pou rezoud kriz yo. An 2024, Ayisyen te mete dènye espwa yo nan pwomès yon chanjman yo t ap tann depi lontan. Men espwa sa a te vale pa inaksyon, kont politik ak absans mezi konkrè pou reponn bezwen fondamantal yo. Dezanchantman kolektif la ogmante, sa ki ranfòse fristrasyon ak mefyans anvè dirijan yo.

Gaspiyaj Politik

2024 wè yon kontinyite nan esplwatasyon peyi a pa aktè politik ki pa gen skrupil. « Visye oswa fatra politik » sa yo vin rich sou do mizè pèp la, yo kite yon majorite sitwayen nan yon eta prekarite ekstrèm. Klas politik la kontinye pwouve li pa kapab gouvène nan enterè pèp la. Eskandal koripsyon, anrichisman pèsonèl ak iresponsablite kolektif kenbe peyi a nan yon espiral k ap desann, sa ki prive popilasyon an resous ki nesesè pou l siviv. Ane 2024 la ap rete nan memwa kòm ane kote Ayiti fè eksperyans twa tranzisyon politik san direksyon klè. Twa tranzisyon nan yon sèl ane: Dr Ariel Henry, Dr Garry Conille, epi finalman Alix Didier Fils-Aimé. Chak pasaj sou pouvwa a se te yon okazyon ki rate pou estabilize ak refòme. Dirijan sa yo, pandan yo t ap pwomèt chanjman enpòtan, kite sèlman bilan fad, sa ki montre yon absans vizyon pou avni peyi a. Enstabilite politik sa a pa sèlman alimante mekontantman popilè, men li paralize tou enstitisyon ki te deja frajil yo. Tranzisyon politik ki te sipoze make yon renouvèlman revele se te senp reyòganizasyon sipèfisyèl. San vizyon alontèm ni estrateji klè, peryòd sa yo kontribye nan enstabilite ak ranfòsman estati ko a.

Tranzisyon Ariel Henry: Yon gouvènans ki dire lontan san gwo refòm, ki make pa yon agravasyon inegalite yo.

Tranzisyon Garry Conille: Li te pote espwa, men byen vit enterè patizan te anvayi l.

Tranzisyon Alix Didier Fils-Aimé: Yon arive ki an reta, ak gwo atant ak mwayen ki pa ase.

Lidèchip ann Ayiti an 2024 revele l inefikas, li pa t kapab rasanble nasyon an otou yon pwojè komen. Responsab politik yo, olye yo pwomouvwa byen komen, lage kò yo nan batay pouvwa ki pa bay anyen, sa ki eloyen peyi a plis toujou de estabilite ak pwogrè.

Pasaj youn apre lòt sa yo montre yon sistèm politik ki pa fonksyone, kote Leta jwe wòl ponpye, san vizyon ni planifikasyon estratejik.

Gaspiyaj Ekonomik

Ayiti, ki ajenou sou plan ekonomik, pa wè okenn plan relans kredib an 2024. Ekonomi an kontinye ap tonbe, toufe pa pratik ki pa pwodiktif ak yon koripsyon ki gaye toupatou. Envestisman etranje yo vin ra, PME yo fè fayit, epi sektè agrikòl ak endistriyèl yo, ki te konn pwomèt yon lè, te abandone. Ensekirite jeneralize a paralize peyi a, sa ki fè tout pwogrè enposib. Gang ame yo elaji kontwòl yo, yo limite aksè a edikasyon, sante ak travay. Enstabilite sa a dekouraje tou envestisman lokal ak etranje. Yon ane kote okazyon pou inovasyon ak modènizasyon te gaspiye. Angajman yo te pran pou relanse ekonomi an, amelyore sekirite oswa garanti aksè a sèvis debaz yo pa t respekte. Diskou dirijan yo se te senp zouti kominikasyon san vrè volonte pou aji.

Ayiti ap sibi yon paralizi ekonomik ki òkestre pa:

• Yon fiskalite fèb ki limite envestisman piblik yo.

• Efondreman agrikilti a, ki te yon lè motè ekonomik la.

• Kontwòl gang yo sou 80% Pòtoprens, sa ki bloke echanj yo epi agrave enflasyon an.

• Ekonomi ayisyen an, ki an kontraksyon pou sizyèm ane youn dèyè lòt, karakterize pa yon depandans sou transfè lajan dyaspora a, yon endikatè yon egzòd masif kapital imen an.

Gaspiyaj Sosyal

Tansyon sosyal yo, ki alimante pa inegalite k ap grandi ak yon dezespwa pwofon, te domine. Mank repons estriktirèl pou pwoblèm sante, edikasyon ak lojman kite plizyè milyon sitwayen nan yon detrès ki pa ka sipòte. Jèn yo, k ap chèche yon pi bon avni, kontinye ap emigre an mas, konsa y ap vide peyi a fòs vivan li. Devan defi egzistansyèl yo, priyorite sosyal peyi a toujou mal defini. Olye yo atake ensekirite, povrete ak delabreman enfrastrikti yo, dirijan yo envesti enèji yo nan pwogram sosyal ki pa efikas ak diskou vid. Bon sans, ki tèlman enpòtan nan yon kriz konsa, kite plas pou demonstrasyon irasyonèl, souvan motive pa enterè patizan.

Povrete kwonik ak eksklizyon sosyal kontinye ap ravaje kominote yo. Inegalite yo vin pi fò, sa ki kreye yon twou ki pa ka travèse ant diferan segman popilasyon an. Vyolans ak ensekirite pwovoke yon gwo kriz imanitè, sa ki fòse plizyè milye fanmi kouri kite lakay yo. Deplasman entèn ak ekstèn sa yo kreye kondisyon lavi inimen, ak yon popilasyon san abri, san resous e san espwa.

Inegalite ki klè: Prèske 60% popilasyon an viv ak mwens pase 3,65 USD pa jou.

Sèvis piblik an ruin: Se sèlman yon tyè Ayisyen ki gen aksè a elektrisite, epi 55% a dlo potab.

Edikasyon an kriz: Prèske mwatye granmoun ayisyen pa konn li ni ekri, epi 4,2 milyon timoun prive de edikasyon.

Vilnerabilite sosyal la vin pi grav akoz katastwòf natirèl ak epidemi tankou kolera.

Gaspiyaj Elit yo

Ayiti plen talan ak konpetans, ni anndan peyi a ni nan dyaspora li. Poutan, an 2024, resous imen sa yo te neglije. Dirijan yo pa t konnen oswa pa t vle fè apèl a ekspè, antreprenè, lidè kominotè ak entelektyèl ki kapab pwopoze solisyon inovan e reyalis. Gaspiyaj entèlijans kolektif sa a ranfòse enpresyon yon peyi ki lage pou kont li.

Elit ekonomik ak entelektyèl yo, ki te sipoze gide sosyete a, fèmen kò yo sou enterè pèsonèl yo, souvan sou do byen komen. Klas dirijan sa yo, byenke yo nan pozisyon pouvwa, pa t konn ni enfliyanse tranzisyon yo yon fason pozitif ni pwopoze solisyon dirab. Elit ayisyen yo kontinye nan estrateji pwofi akou tèm yo, yo neglije enperatif devlopman dirab. Absans refòm agrè ak men yo mete sou enstitisyon piblik yo montre yon imobilis ki detwi.

Gaspiyaj Okazyon yo

Anpil pwojè koperasyon entènasyonal ak devlopman kominotè echwe pa mank swivi ak volonte politik. Plizyè milyon dola èd entènasyonal depanse san okenn enpak konkrè sou teren an, sa ki montre yon enkapasite kwonik pou jere resous ki disponib yo. Relasyon entènasyonal yo, olye yo ranfòse peyi a, souvan kontribye nan malè l. Kèk « zanmi » Ayiti, anba pretèks èd, enpoze solisyon ki pa adapte, sa ki ranfòse depandans epi agrave sitiyasyon ekonomik ak sosyal la.

Alyans entènasyonal yo souvan chaje ak anbigwite. Dèyè yon èd aparan, gen ajanda ki kache ki pa toujou sèvi enterè peyi a. « Fo zanmi » sa yo agrave depandans Ayiti, san yo pa pote solisyon dirab yo te pwomèt yo.

Malgre yon kominote entènasyonal ki pare pou entèvni, inisyativ yo souvan dilye pa move jesyon ak batay enfliyans. Rive fòs kenyan yo anba manda ONI pou restore sekirite, jiska prezan, se pa yon opòtinite paske, pandan l frajil devan defi estriktirèl yo, rezilta yo pa twò konvenkan.

Goumen kont Gaspiyaj: Refòm oswa Revolisyon?

Devan konstatasyon sa yo, yon kesyon rete: Èske Ayiti ka kanpe ankò san yon refonn total sistèm li?

Pandan kay pèp ayisyen an ap boule, kesyon an poze: refòm oswa revolisyon? Refòm pa ti pa sanble pa adapte devan pwofondè maladi k ap manje peyi a. Yon ripti radikal, menm yon revolisyon sosyal ak politik, ta ka sèl wout pou soti nan marasm aktyèl la.

Refòm: Ranfòse enstitisyon yo, stimile ekonomi fòmèl la epi konbat koripsyon.

Revolisyon: Mobilize sosyete sivil la pou yon ripti radikal ak modèl aktyèl la.

PWOJEKSYON POU 2025

Pandan 2025 ap pwofile, li ijan pou kase sik gaspiyaj sa a. Ayiti dwe fè 2025 tounen ane redresman. Sa mande e sa pral pase pa:

1. Yon estabilizasyon politik dirab, ak yon lidèchip fò, enklizif, kouraje e vizyonè, ki pare pou atake pwoblèm estriktirèl peyi a

2. Yon plan ekonomik ki konsantre sou relans sektè estratejik tankou agrikilti ak enèji.

3. Yon envestisman masif nan enfrastrikti sosyal, sitou edikasyon ak sante.

4. Yon mobilizasyon sitwayen san parèy, pou fè dirijan yo rann kont.

5. Yon pi bon jesyon èd entènasyonal la, ki aliyen sou vrè bezwen pèp ayisyen an.

6. Etabli yon vrè dyalòg nasyonal, ki enplike tout pati konsène yo, pou jwenn solisyon konsansyèl.

7. Bay priyorite a ijans nasyonal yo, sitou sekirite, edikasyon ak kreyasyon travay.

8. Mobilize entèlijans lokal ak entènasyonal, lè n kreye platfòm kolaborasyon pou rezoud pwoblèm estriktirèl peyi a.

9. Kase ak lojik konplo, lè n ranfòse souverènte nasyonal epi egzije patenarya entènasyonal ki transparan e ekitab.

10. Ankouraje yon gouvènans responsab, ki baze sou transparans, rann kont ak batay kont koripsyon.

2025 dwe yon ane ripti ak rekonstriksyon. Se yon okazyon pou Ayiti rekonsilye ak tèt li epi poze baz yon avni ki pi jis e pi pwospè. 2025 dwe yon ane espwa renouvle, kote aksyon ap ranplase pawòl, e kote aspirasyon pèp ayisyen an ap vin yon priyorite absoli.

Ayiti se yon peyi ki an sispans. Kriz miltip yo, ki alimante pa gaspiyaj resous imen, ekonomik ak natirèl, mande yon pran konsyans kolektif. Milite kont gaspiyaj sa a se pa sèlman yon nesesite ekonomik, men yon ijans nasyonal. Kay la ap boule… e n ap gade. Ayiti pa ka pèmèt li gaspiye potansyèl li ankò. 2024 dwe sèvi kòm yon leson anmè pou garanti 2025 vin finalman yon ane rekonstriksyon ak espwa renouvle.

Patrick Alexis

Moun 9

Sitwayen Angaje

alexispat@gmail.com

Pataje

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here