{"id":37069,"date":"2024-12-30T06:26:21","date_gmt":"2024-12-30T11:26:21","guid":{"rendered":"https:\/\/hebdo24.com\/ayiti-2024-yon-ane-gaspiye\/"},"modified":"2024-12-30T06:26:21","modified_gmt":"2024-12-30T11:26:21","slug":"ayiti-2024-yon-ane-gaspiye","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/ayiti-2024-yon-ane-gaspiye\/","title":{"rendered":"Ayiti 2024: yon ane gaspiye"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ane 2024 la ap rete grave nan istwa Ayiti k\u00f2m ane gwo dezilizyon yo. Yon pak\u00e8t kriz ak okazyon ki rate make tout dom\u00e8n: politik, ekonomik, sosyal, e menm elit yo. Ane sa a antre nan yon kontinyite gaspiyaj, kote espwa ak rezilyans p\u00e8p la sanble yon fwa ank\u00f2 yo trayi. Ane a te karakterize pa yon polarizasyon ekstr\u00e8m, kote akt\u00e8 politik, sosyal ak ekonomik yo pa t konnen, oswa pa t vle, pale youn ak l\u00f2t.<\/strong><\/p>\n<p>Okazyon pou antant nasyonal, ki endispansab pou f\u00e8 peyi a soti nan enpas la, te sabote pa kont pouvwa ak enter\u00e8 p\u00e8son\u00e8l. Mank dyal\u00f2g sa a pa s\u00e8lman paralize enstitisyon yo, men li aliyene tou yon popilasyon ki t ap espere yon minim\u00f2m estabilite. 2024 te ka yon ane relans pou Ayiti, yon ane kote espwa yon pi bon avni ta pran rasin. Men li fini ak yon nouvo ech\u00e8k, ki make pa absans dyal\u00f2g, mank bon sans ak enkapasite pou mobilize ent\u00e8lijans kolektif la pou rezoud kriz yo. An 2024, Ayisyen te mete d\u00e8nye espwa yo nan pwom\u00e8s yon chanjman yo t ap tann depi lontan. Men espwa sa a te vale pa inaksyon, kont politik ak absans mezi konkr\u00e8 pou reponn bezwen fondamantal yo. Dezanchantman kolektif la ogmante, sa ki ranf\u00f2se fristrasyon ak mefyans anv\u00e8 dirijan yo.<\/p>\n<p><strong>Gaspiyaj Politik<\/strong><\/p>\n<p>2024 w\u00e8 yon kontinyite nan esplwatasyon peyi a pa akt\u00e8 politik ki pa gen skrupil. \u00ab Visye oswa fatra politik \u00bb sa yo vin rich sou do miz\u00e8 p\u00e8p la, yo kite yon majorite sitwayen nan yon eta prekarite ekstr\u00e8m. Klas politik la kontinye pwouve li pa kapab gouv\u00e8ne nan enter\u00e8 p\u00e8p la. Eskandal koripsyon, anrichisman p\u00e8son\u00e8l ak iresponsablite kolektif kenbe peyi a nan yon espiral k ap desann, sa ki prive popilasyon an resous ki neses\u00e8 pou l siviv. Ane 2024 la ap rete nan memwa k\u00f2m ane kote Ayiti f\u00e8 eksperyans twa tranzisyon politik san direksyon kl\u00e8. Twa tranzisyon nan yon s\u00e8l ane: Dr Ariel Henry, Dr <a href=\"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/ayiti-gen-de-premye-minis-garry-conille-ak-alix-didier-fils-aime\/\" class=\"h24-lien-ctx\">Garry Conille<\/a>, epi finalman <a href=\"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/fils-aime-lage-kont-gang-kriminel-an-kravat\/\" class=\"h24-lien-ctx\">Alix Didier Fils-Aim\u00e9<\/a>. Chak pasaj sou pouvwa a se te yon okazyon ki rate pou estabilize ak ref\u00f2me. Dirijan sa yo, pandan yo t ap pwom\u00e8t chanjman enp\u00f2tan, kite s\u00e8lman bilan fad, sa ki montre yon absans vizyon pou avni peyi a. Enstabilite politik sa a pa s\u00e8lman alimante mekontantman popil\u00e8, men li paralize tou enstitisyon ki te deja frajil yo. Tranzisyon politik ki te sipoze make yon renouv\u00e8lman revele se te senp rey\u00f2ganizasyon sip\u00e8fisy\u00e8l. San vizyon alont\u00e8m ni estrateji kl\u00e8, pery\u00f2d sa yo kontribye nan enstabilite ak ranf\u00f2sman estati ko a.<\/p>\n<p><strong>Tranzisyon Ariel Henry<\/strong>: Yon gouv\u00e8nans ki dire lontan san gwo ref\u00f2m, ki make pa yon agravasyon inegalite yo.<\/p>\n<p><strong>Tranzisyon Garry Conille:<\/strong> Li te pote espwa, men byen vit enter\u00e8 patizan te anvayi l.<\/p>\n<p><strong>Tranzisyon Alix Didier Fils-Aim\u00e9<\/strong>: Yon arive ki an reta, ak gwo atant ak mwayen ki pa ase.<\/p>\n<p>Lid\u00e8chip ann Ayiti an 2024 revele l inefikas, li pa t kapab rasanble nasyon an otou yon pwoj\u00e8 komen. Responsab politik yo, olye yo pwomouvwa byen komen, lage k\u00f2 yo nan batay pouvwa ki pa bay anyen, sa ki eloyen peyi a plis toujou de estabilite ak pwogr\u00e8.<\/p>\n<p>Pasaj youn apre l\u00f2t sa yo montre yon sist\u00e8m politik ki pa fonksyone, kote Leta jwe w\u00f2l ponpye, san vizyon ni planifikasyon estratejik.<\/p>\n<p><strong>Gaspiyaj Ekonomik<\/strong><\/p>\n<p>Ayiti, ki ajenou sou plan ekonomik, pa w\u00e8 okenn plan relans kredib an 2024. Ekonomi an kontinye ap tonbe, toufe pa pratik ki pa pwodiktif ak yon koripsyon ki gaye toupatou. Envestisman etranje yo vin ra, PME yo f\u00e8 fayit, epi sekt\u00e8 agrik\u00f2l ak endistriy\u00e8l yo, ki te konn pwom\u00e8t yon l\u00e8, te abandone. Ensekirite jeneralize a paralize peyi a, sa ki f\u00e8 tout pwogr\u00e8 enposib. Gang ame yo elaji kontw\u00f2l yo, yo limite aks\u00e8 a edikasyon, sante ak travay. Enstabilite sa a dekouraje tou envestisman lokal ak etranje. Yon ane kote okazyon pou inovasyon ak mod\u00e8nizasyon te gaspiye. Angajman yo te pran pou relanse ekonomi an, amelyore sekirite oswa garanti aks\u00e8 a s\u00e8vis debaz yo pa t respekte. Diskou dirijan yo se te senp zouti kominikasyon san vr\u00e8 volonte pou aji.<\/p>\n<p>Ayiti ap sibi yon paralizi ekonomik ki \u00f2kestre pa:<\/p>\n<p>\u2022 Yon fiskalite f\u00e8b ki limite envestisman piblik yo.<\/p>\n<p>\u2022 Efondreman agrikilti a, ki te yon l\u00e8 mot\u00e8 ekonomik la.<\/p>\n<p>\u2022 Kontw\u00f2l gang yo sou 80% P\u00f2toprens, sa ki bloke echanj yo epi agrave enflasyon an.<\/p>\n<p>\u2022 Ekonomi ayisyen an, ki an kontraksyon pou sizy\u00e8m ane youn d\u00e8y\u00e8 l\u00f2t, karakterize pa yon depandans sou transf\u00e8 lajan dyaspora a, yon endikat\u00e8 yon egz\u00f2d masif kapital imen an.<\/p>\n<p><strong>Gaspiyaj Sosyal<\/strong><\/p>\n<p>Tansyon sosyal yo, ki alimante pa inegalite k ap grandi ak yon dezespwa pwofon, te domine. Mank repons estriktir\u00e8l pou pwobl\u00e8m sante, edikasyon ak lojman kite plizy\u00e8 milyon sitwayen nan yon detr\u00e8s ki pa ka sip\u00f2te. J\u00e8n yo, k ap ch\u00e8che yon pi bon avni, kontinye ap emigre an mas, konsa y ap vide peyi a f\u00f2s vivan li. Devan defi egzistansy\u00e8l yo, priyorite sosyal peyi a toujou mal defini. Olye yo atake ensekirite, povrete ak delabreman enfrastrikti yo, dirijan yo envesti en\u00e8ji yo nan pwogram sosyal ki pa efikas ak diskou vid. Bon sans, ki t\u00e8lman enp\u00f2tan nan yon kriz konsa, kite plas pou demonstrasyon irasyon\u00e8l, souvan motive pa enter\u00e8 patizan.<\/p>\n<p>Povrete kwonik ak eksklizyon sosyal kontinye ap ravaje kominote yo. Inegalite yo vin pi f\u00f2, sa ki kreye yon twou ki pa ka trav\u00e8se ant diferan segman popilasyon an. Vyolans ak ensekirite pwovoke yon gwo kriz imanit\u00e8, sa ki f\u00f2se plizy\u00e8 milye fanmi kouri kite lakay yo. Deplasman ent\u00e8n ak ekst\u00e8n sa yo kreye kondisyon lavi inimen, ak yon popilasyon san abri, san resous e san espwa.<\/p>\n<p>Inegalite ki kl\u00e8: Pr\u00e8ske 60% popilasyon an viv ak mwens pase 3,65 USD pa jou.<\/p>\n<p>S\u00e8vis piblik an ruin: Se s\u00e8lman yon ty\u00e8 Ayisyen ki gen aks\u00e8 a elektrisite, epi 55% a dlo potab.<\/p>\n<p>Edikasyon an kriz: Pr\u00e8ske mwatye granmoun ayisyen pa konn li ni ekri, epi 4,2 milyon timoun prive de edikasyon.<\/p>\n<p>Vilnerabilite sosyal la vin pi grav akoz katastw\u00f2f natir\u00e8l ak epidemi tankou kolera.<\/p>\n<p><strong>Gaspiyaj Elit yo<\/strong><\/p>\n<p>Ayiti plen talan ak konpetans, ni anndan peyi a ni nan dyaspora li. Poutan, an 2024, resous imen sa yo te neglije. Dirijan yo pa t konnen oswa pa t vle f\u00e8 ap\u00e8l a eksp\u00e8, antrepren\u00e8, lid\u00e8 kominot\u00e8 ak entelekty\u00e8l ki kapab pwopoze solisyon inovan e reyalis. Gaspiyaj ent\u00e8lijans kolektif sa a ranf\u00f2se enpresyon yon peyi ki lage pou kont li.<\/p>\n<p>Elit ekonomik ak entelekty\u00e8l yo, ki te sipoze gide sosyete a, f\u00e8men k\u00f2 yo sou enter\u00e8 p\u00e8son\u00e8l yo, souvan sou do byen komen. Klas dirijan sa yo, byenke yo nan pozisyon pouvwa, pa t konn ni enfliyanse tranzisyon yo yon fason pozitif ni pwopoze solisyon dirab. Elit ayisyen yo kontinye nan estrateji pwofi akou t\u00e8m yo, yo neglije enperatif devlopman dirab. Absans ref\u00f2m agr\u00e8 ak men yo mete sou enstitisyon piblik yo montre yon imobilis ki detwi.<\/p>\n<p><strong>Gaspiyaj Okazyon yo<\/strong><\/p>\n<p>Anpil pwoj\u00e8 koperasyon ent\u00e8nasyonal ak devlopman kominot\u00e8 echwe pa mank swivi ak volonte politik. Plizy\u00e8 milyon dola \u00e8d ent\u00e8nasyonal depanse san okenn enpak konkr\u00e8 sou teren an, sa ki montre yon enkapasite kwonik pou jere resous ki disponib yo. Relasyon ent\u00e8nasyonal yo, olye yo ranf\u00f2se peyi a, souvan kontribye nan mal\u00e8 l. K\u00e8k \u00ab zanmi \u00bb Ayiti, anba pret\u00e8ks \u00e8d, enpoze solisyon ki pa adapte, sa ki ranf\u00f2se depandans epi agrave sitiyasyon ekonomik ak sosyal la.<\/p>\n<p>Alyans ent\u00e8nasyonal yo souvan chaje ak anbigwite. D\u00e8y\u00e8 yon \u00e8d aparan, gen ajanda ki kache ki pa toujou s\u00e8vi enter\u00e8 peyi a. \u00ab Fo zanmi \u00bb sa yo agrave depandans Ayiti, san yo pa pote solisyon dirab yo te pwom\u00e8t yo.<\/p>\n<p>Malgre yon kominote ent\u00e8nasyonal ki pare pou ent\u00e8vni, inisyativ yo souvan dilye pa move jesyon ak batay enfliyans. Rive f\u00f2s kenyan yo anba manda ONI pou restore sekirite, jiska prezan, se pa yon op\u00f2tinite paske, pandan l frajil devan defi estriktir\u00e8l yo, rezilta yo pa tw\u00f2 konvenkan.<\/p>\n<p><strong>Goumen kont Gaspiyaj: Ref\u00f2m oswa Revolisyon?<\/strong><\/p>\n<p><em><strong>Devan konstatasyon sa yo, yon kesyon rete: \u00c8ske Ayiti ka kanpe ank\u00f2 san yon refonn total sist\u00e8m li?<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Pandan kay p\u00e8p ayisyen an ap boule, kesyon an poze: ref\u00f2m oswa revolisyon? Ref\u00f2m pa ti pa sanble pa adapte devan pwofond\u00e8 maladi k ap manje peyi a. Yon ripti radikal, menm yon revolisyon sosyal ak politik, ta ka s\u00e8l wout pou soti nan marasm akty\u00e8l la.<\/p>\n<p>Ref\u00f2m: Ranf\u00f2se enstitisyon yo, stimile ekonomi f\u00f2m\u00e8l la epi konbat koripsyon.<\/p>\n<p>Revolisyon: Mobilize sosyete sivil la pou yon ripti radikal ak mod\u00e8l akty\u00e8l la.<\/p>\n<p><strong>PWOJEKSYON POU 2025<\/strong><\/p>\n<p>Pandan 2025 ap pwofile, li ijan pou kase sik gaspiyaj sa a. Ayiti dwe f\u00e8 2025 tounen ane redresman. Sa mande e sa pral pase pa:<\/p>\n<p>1. Yon estabilizasyon politik dirab, ak yon lid\u00e8chip f\u00f2, enklizif, kouraje e vizyon\u00e8, ki pare pou atake pwobl\u00e8m estriktir\u00e8l peyi a<\/p>\n<p>2. Yon plan ekonomik ki konsantre sou relans sekt\u00e8 estratejik tankou agrikilti ak en\u00e8ji.<\/p>\n<p>3. Yon envestisman masif nan enfrastrikti sosyal, sitou edikasyon ak sante.<\/p>\n<p>4. Yon mobilizasyon sitwayen san par\u00e8y, pou f\u00e8 dirijan yo rann kont.<\/p>\n<p>5. Yon pi bon jesyon \u00e8d ent\u00e8nasyonal la, ki aliyen sou vr\u00e8 bezwen p\u00e8p ayisyen an.<\/p>\n<p>6. Etabli yon vr\u00e8 dyal\u00f2g nasyonal, ki enplike tout pati kons\u00e8ne yo, pou jwenn solisyon konsansy\u00e8l.<\/p>\n<p>7. Bay priyorite a ijans nasyonal yo, sitou sekirite, edikasyon ak kreyasyon travay.<\/p>\n<p>8. Mobilize ent\u00e8lijans lokal ak ent\u00e8nasyonal, l\u00e8 n kreye platf\u00f2m kolaborasyon pou rezoud pwobl\u00e8m estriktir\u00e8l peyi a.<\/p>\n<p>9. Kase ak lojik konplo, l\u00e8 n ranf\u00f2se souver\u00e8nte nasyonal epi egzije patenarya ent\u00e8nasyonal ki transparan e ekitab.<\/p>\n<p>10. Ankouraje yon gouv\u00e8nans responsab, ki baze sou transparans, rann kont ak batay kont koripsyon.<\/p>\n<p>2025 dwe yon ane ripti ak rekonstriksyon. Se yon okazyon pou Ayiti rekonsilye ak t\u00e8t li epi poze baz yon avni ki pi jis e pi pwosp\u00e8. 2025 dwe yon ane espwa renouvle, kote aksyon ap ranplase paw\u00f2l, e kote aspirasyon p\u00e8p ayisyen an ap vin yon priyorite absoli.<\/p>\n<p>Ayiti se yon peyi ki an sispans. Kriz miltip yo, ki alimante pa gaspiyaj resous imen, ekonomik ak natir\u00e8l, mande yon pran konsyans kolektif. Milite kont gaspiyaj sa a se pa s\u00e8lman yon nesesite ekonomik, men yon ijans nasyonal. Kay la ap boule\u2026 e n ap gade. Ayiti pa ka p\u00e8m\u00e8t li gaspiye potansy\u00e8l li ank\u00f2. 2024 dwe s\u00e8vi k\u00f2m yon leson anm\u00e8 pou garanti 2025 vin finalman yon ane rekonstriksyon ak espwa renouvle.<\/p>\n<p><strong>Patrick Alexis<\/strong><\/p>\n<p><strong>Moun 9<\/strong><\/p>\n<p><strong>Sitwayen Angaje<\/strong><\/p>\n<p><strong>alexispat@gmail.com<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ane 2024 la ap rete grave nan istwa Ayiti k\u00f2m ane gwo dezilizyon yo. Yon pak\u00e8t kriz ak okazyon ki rate make tout dom\u00e8n: politik, ekonomik, sosyal, e menm elit yo. Ane sa a antre nan yon kontinyite gaspiyaj, kote espwa ak rezilyans p\u00e8p la sanble yon fwa ank\u00f2 yo trayi. Ane a te karakterize [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":66,"featured_media":18087,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4372,4381],"tags":[],"class_list":["post-37069","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","category-aktyalite","category-sosyete"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37069","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/users\/66"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=37069"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37069\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/media\/18087"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=37069"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=37069"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/hebdo24.com\/ht\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=37069"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}