Madi 17 novanm 2026

Sosyete

Lanmò yon moun ou renmen, lòt non lanfè

Pa Billy Gervé

· Mete ajou 16 novanm 2026 · 6 min lekti

Pataje

Atik sa a disponib tou an English, Français ak Español

Lanmò rete yon mo ki difisil pou pwononse e yon reyalite ki difisil pou aksepte. Li toujou kite yon gwo vid anndan nou e li aprann nou enpòtans lavi ak vrè sans li. Lanmò plonje nou nan yon tristès terib ak yon doulè ki pa ka sipòte. Li difisil pou aksepte pèdi yon moun. E souvni yo se sèl mwayen ki pèmèt nou reviv bon moman yo. Chak souri, chak jès, chak mo, chak gade, chak karès rete pou toutan nan kè nou.

Ak 20 an, Berth Jessie Isaac pèdi papa l depi l te gen 14 an. Elèv 9yèm ane fondamantal, disparisyon dramatik sa a te kite yon vid lanmou papa ki te fè l tris sitou lè lòt timoun yo te akonpaye papa yo sou wout lekòl la. Jessie pase yon bon pati nan adolesans li ap viv ak amètim sa a.

« Sa pa t fasil. Mwen te jèn, se vre, men mwen pa t ka aksepte pèdi papa m. Nou te gen yon relasyon ki te plis pase papa ak pitit fi. Sa ki te touche m tragikman, li ale kèk jou apre anivèsè nesans mwen e tou lavèy rantre lekòl. Konsa, sa te afekte m moralman, Jessie Isaac sonje ak yon vwa ki chaje tristès. Toudenkou, mwen te rekile lekòl. Erezman, manman m te oblije ranpli m pou m simonte eprèv di sa a. Anefè, tout fanmi an te kenbe espwa yon jou li t ap refè de maladi l. Li te soufri ensifizans renal. Jodi a, mwen toujou kenbe bon souvni de li.»

Pèt yon moun ou renmen ka gen konsekans sou sante, ni sou plan sikolojik ni sou plan fizik. Depa yon pwòch se yon eprèv lou pou travèse. Li bon pou kite chagren an koule lib e viv chak etap dèy la yon fason ki pi an sante posib. Yon dèy ou refoule oswa ki chaje obstak ka gen konsekans ki ale pi lwen pase yon senp malèz emosyonèl, dapre sikològ yo te kesyone nan kad repòtaj sa a. Viv dèy la ka gen efè sou sante mantal, e sa nan plizyè fason: estrès, fatig, pwoblèm dòmi, anksyete, mank enèji, depresyon; ogmantasyon doulè nan misk oswa nan jwenti, pwoblèm dijestif, tèt vire, palpitasyon, agravasyon pwoblèm po (iritasyon, egzema).

Se ka Patricia Nhorma Nohavah Paul tou, diplome an dwa nan Académie nationale diplomatique et consulaire (ANDC), ki te pèdi matant li an jiyè 2016. Sa ki te etranj, se li ale apre yon jounen li te pase ak fanmi l, ak figi l plen lavi. Ak yon lè trè tris e men l k ap tranble, Patricia reviv kèk moman li te pase ak matant li li te renmen anpil la. « Sikolojikman, nou pa t prepare pou viv yon eksperyans konsa. Li pa t soufri okenn maladi. Doulè a te pi terib toujou. Nou pa rive simonte pèt sa a. Gen moman nan lavi kote nou panse ak matant mwen. Si li te la, sitiyasyon sa a ta pi fasil pou jere. Men ola!! Jiskaprezan li sanble difisil pou aksepte l e fè dèy la se yon fason pou viv », li temwaye ak anpil regrè.

Sekèl yon trajedi konsa

Dapre sikològ Ruth Dorméus, ou ka eseye siviv paske opsyon sa a pa gen sans ankò pou pwòch viktim nan. Chagren an reyèl paske pèt la reyèl. Dèy la rive nan yon moman, men konsekans li dire tout yon lavi. Chak pèt kite pwòp mak li, distenktif e inik tankou moun nou pèdi a. Siviv ak gwo lapenn sa a, aksepte lanmò a e aprann fè dèy li se youn nan defi ki pi douloure nan egzistans lan.

«Ou ka eseye simonte eprèv sa yo apre w pèdi yon pwòch lè w ba tèt ou tan, pa twò prese fè dèy ou, sa ka patikilyèman danjere. Eseye aksepte moun sa a pa fè pati mond sa a ankò, eseye aksepte doulè a, pale ak moun ki konprann ou e ki pataje lapenn ou, sa ka libere w, di sa w santi. Pa sispann viv e pa santi w koupab. Chèche èd», Ruth Dorméus konseye.

Li difisil pou lespri ak kè aksepte lanmò san yon kò

San prezans efektif kò moun ki mouri a, travay orevwa a ap pi long e trè difisil pou aksepte. Wè kò a pèmèt ou konprann lanmò se yon etap nòmal nan dèy la. Moun yo bezwen wè. Men lè ou pa wè, ou pa konnen, ou imajine kijan l mouri e se konsa moman angwas ak nwit kochma vini. »

Rachelle Geffrard, chantèz k ap evolye nan sektè evanjelik la, ki te pèdi gran sè l pandan kataklism 12 janvye 2010 la, pa rive jis kounye a refè paske li menm ak sè l te gen yon relasyon amitye trè sere. « Mwen fini pa aksepte l. Apre 11 an, mwen toujou santi prezans li. Sa ki te pi trajik toujou, nou pa t ka jwenn kadav li. E sa bay enpresyon li mouri de fwa. Men kò l te ka byen ede nou reviv yon dènye moman ansanm», Rachelle Geffrard plenyen.

Dapre sikològ Ruth Dorméus, li difisil pou lespri ak kè aksepte lanmò san yon kò, men li pi di tou san rityèl ak yon seremoni. « Wè kò defen an pèmèt pwòch yo rasire yo. Nou renmen kenbe yon bon souvni yon moun. Yon mò nan yon sèkèy bay enpresyon l ap dòmi anpè, e sa reflete yon imaj ki kalme nan lespri nou. Pou soulaje lapenn sa a, pwòch yo ka gade dirèkteman oswa pa videyo pou wè dekonm yo. Yo ka rasanble rad ak kèk foto tou pou mete yo nan yon sèkèy e òganize yon seremoni orevwa», Ruth Dorméus eksplike.

Pi lwen, espesyalis la pwopoze etap ki ka ede siviv. Premye a konsiste nan fè denegasyon. Sa vle di, aprann aksepte moun nan p ap retounen. Fwa sa a, li pa t chape. Chak fwa ou reyalize verite a, ou kòmanse monte mòn nan pandan w reyalize li vrèman ale. Lè w aksepte reyalite pèt la e w kòmanse poze tèt ou kesyon, ou kòmanse san w pa konnen pwosesis gerizon an. « Kòlè se yon etap nesesè nan pwosesis gerizon an. Pare pou w santi kòlè w. Plis ou vrèman santi l, plis li pral kòmanse disparèt e pi vit ou pral geri. Gen anpil emosyon anba kòlè a », li souliye.

Yon lòt etap li pwopoze se akseptasyon. Li konsiste nan aksepte reyalite moun ou renmen an ale fizikman e nouvo reyalite sa a pèmanan. Sikològ la bay kèk konsèy ki ka ede pwòch defen yo pi byen fè fas ak peryòd tranzisyon sa a: Pa ezite pale de sa w santi; chwazi konfidan ki koute w e ki enterese nan sa w ap viv; li sou dèy ak diferan etap li yo; otorize tèt ou viv emosyon ki vini ak dèy la. Dapre li, si pale de sa w ap viv difisil, ekri. Ou ka menm ekri yon lèt pou defen an.

Ruth Dorméus estime pou byen travèse yon dèy, li bon pou viv emosyon w e pou w byen antoure. « Pa rete nan lonbraj e sèvi ak resous ki bò kote w. Si w kwè dèy la ap afekte sante w, pa pran reta pou w konsilte yon pwofesyonèl sante mantal. Byenke sa ka sanble difisil pou imajine, tan an adousi dèy la, sitou pou moun k ap fè efò pou viv li yon fason ki an sante. Piti piti, chagren an fini pa kite plas pou souvni ki pi kontan yo », Madan Dorméus konkli.

Ann note lanmò se eprèv ki pi difisil e ki pa akseptab nan lavi. Absans, kesyon ak detrès. Relasyon ak moun yo kanpe yon sèl kou. Depresyon anvayi, tristès, konstatasyon an, prezans santiman nou, souvni ki fè nou soufri, e definitivman chak jou se yon eprèv pou fè fas.

Pataje

Billy Gervé

Billy Gervé, journaliste, rédacteur, Blogueur et étudiant en communication sociale. Il est passionné de la culture | Actuellement rédacteur à Hebdo24.

Tout atik li yo

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here